Mikilvægi líkræðunnar
Hið íslenska samfélag hefur löngum metið útför mikils og ekki síst líkræðuna. Í könnun Gallup 2004 kom t.d. í ljós að yfir 41% aðspurðra álitu, að ræðan væri mikilvægasti þáttur útfararathafnarinnar og ferlis útfarardagsins. Allt annað, t.d. söngur, kirkjan, umbúnaður, skreytingar, erfidrykkjan, hvarf í skugga líkræðunnar. Í útfararathöfnum finna prestarnir oft, að orðunum er nánast kippt út. Það er sem öll eyru verði orðsugur, sem svolgra. Sjaldan er betur hlustað og tekið við með meiri áfergju en í útförinni. Okkar, prestanna, er að vanda verk.

Í líkræðunni er margt skilgreint og mótað, sem máli skiptir. Trú og von er boðuð, líf einstaklinga túlkað og prófíll hins kirkjulega vonarboðskapar í hverri samtíð teiknaður. Presturinn leggur til eigin nálgun og þarf að gæta að meðalhófinu en forðast ýmis fen, m.a. að dilla eigin sjálfi og sinna eigin þörfum.

Í eftirfarandi verður fyrst hugað að nokkrum þáttum varðandi texta og textanotkun í útfararæðum. Í síðari hlutanum mun ég skýra eigin nálgun, sem er í flestu lík afstöðu og iðkun margra presta. Ég geri hér ekki greinarmun á merkingu orðanna líkræða, minningarorð og útfararræða og nota heitin um ræður presta við útför. Vert er að minna á hin gömlu heiti eins og líksermón og líkprédikun. Samkvæmt hefðinni var líkræðan prédikun og það má vera hverri kynslóð presta til íhugunar.

Hvaða textar?
Ég kannast ekki við neina ítarlega úttekt eða könnun á hvernig prestar nota Biblíuna sem ræðugrunn eða textasamhengi útfararræðunnar. Mér skilst, að flestir prestar noti jafnan eitthvert biblíuvers, sem uppistöðu eða ívaf minningarorða. Aðstæður skipta máli og lífsefni hins látna ræður oftast efni ræðunnar og oft textavalinu. Í einstaka tilvikum nota prestar texta utan Biblíunnar sem ígildi biblíuvers. Það geta verið ljóð eða meitlaður texti, sem varðar hinn látna, lýsir honum eða henni eða hefur verið uppáhaldsljóð eða orðtæki.

Ræðutegund
Ýmsar gerðir eru til af útfararræðum. Inntak, form og tilgangur hafa áhrif á ræðumótun. Notkun biblíutexta ræður miklu um hvernig ræðan er stílfærð. Síðan skiptir miklu hvernig fjallað er um líf þess sem kvaddur er. Þar gefast ýmsir möguleikar. Einnig er afdrifaríkt á hvaða guðfræðigrunni útfararræðan er reist, með öðrum orðum: Hver er tilgangur hennar?

Himneska líkræðan
Formgerðir líkræðu eru nokkrar. Í fyrsta lagi eru þær líkræður, sem eru fyrst og fremst útlegging biblíutexta. Þessar líkræður eru svipaðar biblíuskýrandi prédikun. Í sinni einföldustu gerð hefur þessi ræðugerð fremur lítið pláss fyrir líf hins látna og fjallar fremur um vonarmál hins kristna manns, um eilífa lífið. Vítan er gjarnan stutt, en erindi kristninnar aðalefnið. Vonarefnin eru útlistuð og hvernig einstaklingurinn er umlukinn hinum himneska veruleika. Svona ræða getur vissulega slitnað úr sambandi við jarðneskan veruleika.

Fáir íslenskir prestar einskorða sig við þessa ræðugerð, en hún er hins vegar talsvert algeng í Skandínavíu. Líf einstaklingsins hverfur í stórramma hins almenna eða himneska. Útfararræðan verður sem næst stöðluð og breytilegu liðirnir eru þá þau örfáu atriði, sem nefnd eru varðandi líf hins látna. Staða útfararathafna er talsvert önnur í skandinavísku en í íslensku samhengi og kann að skýra mismunandi ræðunálgun. Útfarir eru félagslegur viðburður og mikið sóttar á Íslandi en víðast fámennar og fyrst og fremst ritualviðburður fjölskyldunnar ytra.

Hinar himnesku ræður er hægt að setja í handbækur presta og væri ástæða til að skjóta einni slíkri í handbók presta þegar hún verður endurútgefin. Sjaldan kemur fyrir að íslenskur prestur semur ekki ræðu og aðstæður eru þá sérstæðar. Þá væri gott að geta hvílt í vönduðum sermón af himneska taginu og úr handbók.

Samlokuræðan
Í öðru lagi er svo minningarræðan þar sem texti úr Biblíunni og útlegging hans verður meginefni inngangs og mótar niðurlag ræðu. Á milli biblíulaganna er víta hins látna. Biblíutextinn verður í þessari ræðugerð uppistaða en útlegging ívafið sem er látið falla að vítunni svo bæði biblíuandinn og lífssaga hins látna rími þokkalega eða vel, þegar best tekst til. Textinn er þá valinn svo hann passi vel að lífshlaupi eða tilefni dauðsfallsins. Þessi samlokuaðferð getur hentað í flestum gerðum útfara og einu gildir hvort dauðsfall hefur borið eðlilega að eða þegar slys hafa orðið eða dauða borið að með voveiflegum hætti. Þessa aðferð nota margir íslenskir prestar en hlutföll milli texta og lífs eru mismunandi og misvel unnið úr og tengt saman. Vegna hins augljósa, oft þrískipta, forms verður ræðubyggingin skýr og þægileg bæði presti og söfnuði.

Flétturæðan
Þriðja ræðan er lík samlokunni í því að biblíutexti og lífsþættir faðmast. En í stað lagskiptingar samlokunnar eru þættirnir fremur fléttaðir saman. Ævibrot eru tengd einhverju í textanum, sem er ætlað að upplýsa og nýtúlka ævibrotin. Ræðan verður að flæða eðlilega og fléttan verður að móta óbrotna heild þegar allt er sagt og ræðu lokið. Texti og líf hafa þá notið samþættunar. Gjarnan er unnið með ákveðið markmið í huga, t.d. að skýra og upplýsa æviþátt í anda guðfræðistefs eða að tengja líf hins látna við huggunarorð og prédika svo að syrgjendur geti tekið nýtt og mikilvægt skref í sorgarvinnunni.

Flétturæður gera miklar kröfur til höfunda sinna. Þær gera kröfur um vandvirkni við val efnis, til þokkalegrar formskynjunar, hæfni til að velja þræði við hæfi úr fjölbreytilegu efni og þor til túlkunar. Mér hugnast líkræður af þessu tagi og tel, að þær henti til skapandi túlkunar. Þær gefa færi á fjölbreytilegri skynjun tilheyrenda og þar með trúarlegri dýpkun. En þær gera ögrandi kröfur til prestsins og oft mikillar vinnu. Flétturæðan gerir líka kröfur til áheyrenda og verður vart sú algengasta.

Skrautræðan
Í fjórða lagi er svo sú gerð líkræðu þar sem biblíutextinn er skraut. Textinn er þá eins og skyldulesning, fluttur til að uppfylla þá venju að eitthvert biblíuorð skuli hljóma. En ræðan er þá ekki beisluð af textanum, heldur stingur ræðumaður sér út úr eða af textanum eins og um dýfingar væri að ræða. Líkræðan verður lausgirt og það sem er rætt um lífssögu hins látna er án Ritningartengsla. Síðan er gjarnan einhvers staðar á ferðinni skvett vonarorðum til áheyrenda, sem vegna sundurgerðar eru oftast klisjur.

Skrautsækjandi stökkbrettisræður eru hvimleiðar. Stundum eru þær jafnvel illa unnar og til þeirra kastað höndum. Ef Biblíunotkunin er marklaus og textinn er skreyting má spyrja, hvort ekki sé alveg eins gott að sleppa biblíutexta í þeim tilvikum, sem presturinn finnur engan texta eða getur ekki tengt texta og líf hins látna með eðlilegum hætti. Auðvitað verða menn stundum andlitlir og aðstæður hindra góð vinnubrögð. Ég man úr eigin prestsskap hversu textaleitin gat orðið tímafrek, ekki síst á frumbýlingsárunum. Þó ég ætti nokkrar voru biblíuhandbækur mínar ekki sérlega góðar og engin leitarforrit voru þá til í veröldinni. Margra klukkutíma leit skilaði stundum litlu. Leitarvélar samtímans eru hins vegar þarfaþing og hafa stytt leitartímann.

Illa er komið, ef Ritningartexti er ekkert meira en skreyting, bara snagi til að hengja á nokkrar þokkalega gerðar trúarslaufur. Biblíuskreyti vekur grun um, að Biblían sé þá lítið annað en varahlutalager fyrir það handverk að klambra saman veifu fyrir sýningu í útförinni. Prestur má aldrei leyfa sér að reyna að búa til sýndarveruleika. Hlutverk prestsins er að vera merkingarberi. Við verðum að gera ríkar kröfur til okkar varðandi Biblíunotkunina. Vandi líkræðunnar er að einhverju leyti vandi prédikunarinnar í samtíðinni. Þó margir eigi í vandræðum heimildir og erindi, megum við ekki flýja, vegna kirkjunnar, vegna trúarinnar, vegna þjónustunnar við Guð.

Er skylda að nota Biblíuna?
Er skylda að nota Biblíutexta við skrif líkræðu? Verðum við að nota Biblíuna? Við getum líka snúið spurningunni við og spurt, hvort ekki væri hentugast og þægilegast að sleppa ritningartextanum? Hvaða hlutverki þjónar hann? Hann er alveg örugglega ekki til þess eins að létta prestinum lífið, vera handhægt sett til að grípa í þegar andinn flögrar fjaðrafár og annir að kæfa.

Kristnin er átrúnaður bókarinnar og við höfum búið við biblíuáherslu í kirkju- og guðfræði-hefð okkar. Ég hef aldrei efast um, að það sé kirkjulega göfugt og dyggilega lúterskt að styðja sig við Biblíuna í útleggingunni. Því oftar sem ég puða í líkræðugerðinni læðist hins vegar að sú vangavelta, hvort ekki væri bæði boðlegt og guðfræðilega ábyrgt að sleppa textavísuninni algerlega. Á hvaða forsendu? Jú, á forsendu trúar á Guð skaparann, þennan sem brosir í smæstu ódeilum, dansar í stærstu stjörnukerfum en hefur líka blessað líf hans og hennar í kistunni fyrir framan okkur.

Líf fólks sem texti líkræðu
Það er í þessu samhengi, sem við getum talað um fimmtu gerð líkræðu, sem er hin bóktextalausa. Líf fólks verður þá texti útleggingar. Þetta getur hljómað sem ókristileg hugsun, alla vega óbiblíuleg vangavelta. En þá er vert að minna á, að það er hvorki Guð- eða biblíu-last að viðurkenna verkan andans. Líf einstaklingsins er vitnisburður um anda Guðs í veröldinni, um lækningu í sögu meina og áfalla, um hjálp í nauðum hins látna, um upprisu úr sorgum og sjúkdómum, um skin páskasólar þegar lífið hefur lifnað eða líkamleg, andleg eða félagsleg lækning hefur orðið. Birta hins góða, kraftur hins guðlega, í erfiðum aðstæðum blasir ávallt við þegar kafað er í lífssögu hins látna.

Allt frá líkræðuleiðbeiningum Marteins Einarssonar, Skálholtsbiskups, á 16. öld, hefur verið varað við að ana ekki í vitleysurnar. Þaðan í frá hafa biskupar og leiðbeinendur bent á hættur og pyttina, sem hægt er að rata í. Það getur vissulega reynst snúið að leggja út af ævi þess, sem virðist hafa klúðrað eigin lífi og spillt lífi síns fólks. Margt á að liggja kyrrt og ekki alltaf auðvelt að koma orðaböndum á hrylling eða álappaskap. Enginn prestur hefur þörf fyrir að segja allt og engin ástæða til. Á okkur prestum er rík krafa um góða dómgreind, að við túlkum og orðum með skapandi hætti það sem segja þarf.

En líf allra er merkingarríkidæmi, sem má lyfta upp í vitund syrgjenda. Engu skiptir hvort ævin hefur verið það, sem einhverjir teldu vera sorgarsögu eða samfelld sigurganga. Líf allra er köflótt, flétta gleði og rauna. Líf hvers manns er einstakt og undur. Guð er samhengi og gjafari gæðanna. Er slíkt ekki texti til að leggja út af, verðugt viðfangsefni fyrir frjálsa guðfræðinga, skapandi fólk á tímum breytinga? Mér er spurn hvort stætt sé á bóktextalausri líkræðu? Prestur, sem ætlar sér að skrifa slíka ræðu, verður að vera meðvitaður um, að vandinn er mikill og auðvelt að tapa þráðum og áttum. Skýr guðfræði verður að marka grunn og skýr guðfræðirammi verður að móta skrifin. Annars er hætt við að allt verði párað í anda heimafengins smekks skrifarans. Við getum einnig spurt hvort það séu fyrst og fremst áhugamenn um sköpunarguðfræði, sem vilja sleppa biblíutextunum? Hvað verður um Biblíuskilning kirkjunnar og skilning á holdtekjunni?

Þrenna guðfræðinnar: Biblía – hefð – samtíð
Biblíufesta í prédikunargerð er ekki trúarlegt stjórnarskrármál og biblíueinfeldni er trúarlöstur. Allir prestar verða að ákvarða forsendur eigin guðfræði og þar með prédikunar. Biblían er ekki eina forsenda nútímaguðfræði eða prestsskapar. Jú, vissulega er Biblían meginlind lífmikillar guðfræði, en þó ekki sú eina. Trúarhefðin er önnur lind, sem presturinn þarf að nýta sér. Ef við trúum á skapandi Guð og óttumst ekki breytingar og þróun samfélags verðum við að taka mark á þeim gildum, áherslum og dýrmætum sem menningin kallar fram. Kirkja, sem aðeins lifir af hefð og með Biblíuslitur, er kirkja flóttans. Kirkja, sem iðkar biblíurýni í tengslum við samfélag sitt, mun lifa og getur orðið fólki til hjálpar. Samtíminn, veruleiki hverrar tíðar, er að mínu viti gjörningur Skaparans, sem kirkjan verður að innlífast og svara í guðfræði, atferli, starfsháttum og þar með prédikun og líkræðum. Þetta er þriðja lind skapandi guðfræði. Líf hins látna er vitnisburður um líf og starf Andans og hluti þessa. Líkræða er að mínu viti kall til guðfræði ekki síður en sálgæslu. Líkn er margbrotin.

Við ættum ekki að slíta texta úr samhengi og nota sem skraut. En það er nauðsynlegt, að nota Biblíuna með fullri meðvitund og túlka anda Ritningarinnar og þeirrar guðfræði, sem presturinn aðhyllist. Líkræða er ekki bara túlkunarverk varðandi lífshlaup hins látna. Líkræðugerð er a.m.k. þreföld túlkunarvinna, samruni þriggja hringa, svo notuð sé túlkunarlíking Hans Georg Gadamer. Í fyrsta lagi er líf hins látna túlkað. Þá vinnu verður að vanda. Oft er mikið puð að tala við aðstandendur, skilja lífssöguna, greina stofna og aðalatriði, vinsa og raða, opinbera veilur og varnarhætti, meta fjölskyldu og ákvarða hvar er hægt að byggja upp og ræða.

Síðan eru hinir hringirnir, erindi kristninnar. Annar hringurinn er ritningarhringur Biblíunnar, sá þriðji er síðan guðfræðisagan eða hefðin. Biblíuboðskapur, eitthvað í guðfræðisögu eða innlendri eða erlendri trúarhefð, kemur jafnan í hugann, sem andblær af hæðum, og nýtist til að hringarnir falli saman og ræðan nái merkingarskapandi möguleikum, hafi burði til að hugga, færa fólk til í sorgarvinnunni og gangi erinda huggunar og vonar. Form ræðu ræðst af lífi og hvaða atriði úr Biblíu eða hefð nær að upplýsa líf hins látna.

Viðmælendur
Mikilvægt er að spyrja sig reglulega í líkræðuskrifum fyrir hverja er unnið. Fyrir hverja eru minningarorðin? Ekki fyrir hinn látna eða englana. Þau eru ekki flutt vegna kirkjunnar. Þau eru ekki tæki prestsins til að sannfæra söfnuð um snilld hans. Minningarorð geta átt sér vítt samhengi, hinn látni getur verið fulltrúi stéttar, málstaðar, sveitar, landshluta eða þjóðar. Auðvitað þarf að minnast þessa og stundum að fara nokkrum orðum um slíkt. Það getur líka verið afar ríkulegt viðfangsefni t.d. þegar stólpi deyjandi byggðar fellur. Dauðsfallið getur hafa orðið með því móti, að ekki verði undan vikist að ræða samhengi og tala með rödd huggarans inn í aðstæður og leiðbeina, t.d. við sjálfsvíg eða fráfall barns eða ungs foreldris.

Fyrir hverja eru þá minningaroðin? Þeim er beint til syrgjandi ættingja og þeirra sem kveðja hinn látna og eiga að vera orð til styrks og veita hjálp við að sjá tilgang og merkingu í lífi hins látna. Þau mega vera sorgarhvíla, hjálpa fólki til að orða sorg sína. Þau mega líka vera reiðiskífa, hjálp við að fá útrás fyrir angist og jafnvel hatur. Það á að segja satt um mikilvæg mál, en auðvitað að tala svo að til gagns verði en ekki til að gera illt verra. Menn skyldu ræða við aðstandendur hvernig eigi að orða það sem tvíbent er. Líkræðan er ekki tilefni til að sprengja tilfinningabombur, heldur hjálpa fólki við að rísa upp. Líkræðan á ekki heldur að vera rennibraut út úr krísum fortíðar. Viðmælendurnir í kirkjunni og syrgjandi fjölskylda og vinir eru eiginlega fjórði hringurinn, sem þarf að taka tillit og er réttnefndur lífhringur túlkunarferlins. Ef fyrri þrír hringir túlkunar ná að snerta og fléttast um hinn fjórða hefur handverkið lánast, andinn verið gefinn og líkn Guðs fengið farveg.

Inntak og liðir
Mörg kvíða útfarargrátinum, sem þau óttast að hellist yfir. Mörg eru óörugg gagnvart eigin viðbrögðum og vona að athöfnin sendi þau ekki á tilfinningabretti. Flestir prestar eru aðgætnir sálusorgarar og passa að snara ekki spenntum taugum um háls fólks og maka svo í framhaldinu vanlíðan í augu og eyru.

Húmor er ekki útfarartabú. Stundum getur bros eða hlátur orðið til léttis og hjálpar. Hið skoplega er þó vandmeðfarið. Prestur er ekki í hlutverki uppistandara í kirkjunni. Útför er ekki skemmtun, heldur fæðingardeild merkingar. Best er þegar allur söfnuðurinn fer í ferðalag, inn í vítu hins látna, nær að tengja við eigin líðan og tilfinningar, nær að gleðjast yfir lífshæðunum, bogna við áföllin, brosa eða hlægja að gleðiefnunum, vera með á för, vera alsgáður og samlíðandi. Þegar svo fer getur líkræðan haft mikilvægu samfélagslegu og sálusorgunarhlutverki að gegna. Hin trúarlega orðræða getur komið fólki að miklu gagni.

Fólk kemur í kirkjuna, ekki aðeins til að votta virðingu hinum látna, heldur líka til að glíma við eigin líðan, eigið sjokk, eigin hrörnun og til að vinna með ágenga árás dauðans á öryggisnet sjálfsins. Hvar er staðfestan, hvernig get ég gert þetta upp? Gagnvart merkingarspurningum þarf að tala með viti en ekki klisjum, tala í krafti trúar, með von og vissu úr veröld kærleikans, þar sem enginn týnist heldur öllum til skila haldið.

Í útförinni gegnir prestur ekki almennu upplýsingarhlutverki hvorki varðandi trúarkenningar eða um lífsþætti og stöðu hins látna í samfélaginu. Mogginn sér um æviágripið í flestum tilvikum og presturinn á alls ekki að gerast Moggaþulur. Einföld vinnuferilslýsing, upptalning á félögum og helstu lífsstiklum fer langt með að kalla fram í huga tilheyrenda það sem máli skiptir. Presturinn hefur hins vegar túlkunarhlutverki að gegna. Klerkinum ber að lyfta mikilvægum stefjum upp, setja líf viðkomandi í trúarlegt samhengi, tengja líf einstaklingsins við von og veruleika trúarinnar. Hlutverk líkræðunnar er ekki að skilgreina sögulegt gildi einstaklings, heldur að vera trúartúlkun fyrir syrgjandi söfnuð. Þar er dýpsta hlutverk presta, að tengja eilífð og tíma, trúarvisku við líf og dauða, Guð og söfnuð.

Tvílestur
Ýmis atriði geta skolast til við ræðuskrifin. Aðstendur muna stundum rangt eftir einstökum efnum, áherslur geta verið misjafnar og upplýsingar í prentuðum heimildum beinlínis rangar. Vegna þessa hef ég þá reglu, að ég les minningarorðin fyrir nánustu aðstandendur, gjarnan daginn fyrir úrför. Oft reynist kaffisamvera eftir kistulagningu vel til slíks. Með yfirlestri er betur fyrirbyggt, að meinlegar villur slæðist með. En hitt er þó mikilvægara, að aðstandendur vita hvers er að vænta, geta því slakað betur á gagnvart því sem sagt verður og geta hvílt í öryggi að presturinn segi rétt eða vel frá. Þar sem ég geri talsvert úr túlkunarþættinum er beinlínis bæði heiðarlegt og siðlegt að tryggja, að fólk komi ekki af fjöllum og hafi á tilfinningunni, að presturinn fari í tilgangslausar skógarferðir í ræðu sinni. Aðstandendur eru þá líka undirbúnir undir samræður um áherslur ræðunnar og geta fremur nýtt hana til sorgarvinnu.

Efnistök og skipan ræðu
Ég er ekki sáttur við eigin útfararvinnu, nema ég hafi á tilfinningunni að ég hafi 1. náð að skilja flesta mikilvæga lífsþætti hins látna; 2. hafi þokkalega góðan skilning á fjölskylduaðstæðum og þar með lífsskoðunum og trúarþroska; 3. geti tengt við trúarlega huggun eða skýringu.

Meginkaflar minningarorða minna eru gjarnan fimm en eru í mismunandi hlutföllum og uppröðun eftir aðstæðum.
1. Inngangur: Ég byrja líkræður oft talsvert bratt með sögu um hinn látna eða lýsi atburði, sem vísa á meginstef síðar í líkræðunni. Inngangurinn verður að vera í samræmi við meginmál og niðurlag rímar gjarnan við upphafið. Tilgangur inngangs er að vekja athygli og opna vegna hins, sem á eftir kemur.
2. Lífsstiklur: Þau atriði eru tekin með, sem helst vísa til þess sem rætt er um og verður til skilnings.
3. Trúartúlkun: Með bakvísunum og viðbótarlífsstiklum má túlka lífshlaup trúarlega, mikilvæga atburði og tengsl við höfuðpersónur í lífi hins látna. Ævi hvers manns lyftir upp mörgum stórstefjum trúarinnar og gefur prestinum tækifæri til prédikunar. Klisjur eiga ekki heima hér fremur en annars staðar.
4. Sálgæsla: Farið er yfir þau atriði, sem hægt er að nefna og ræða. Fólk er orðið það vant að talað sé um erfið mál að hægt er að ræða um sjálfsvíg, erfiða sjúkdóma t.d. geðsjúkdóma ef við á. Eins og dæmin sanna getur líkræðan þjónað samfélagssálgæslu.
5. Hin kristna von: Hvað verður um fólk þegar það deyr? Hvað er himininn og hvernig kemur elska Guðs við sögu? Síðasti hluti ræðunnar má gjarnan fjalla um líf og hið stóra Guðsfang.

Ég birti sumar líkræður á netinu. Ég ræði við aðstandendur hvort þeir telji sér hag í að hafa ræðuna á vefnum. Fólk les þessar ræður talsvert og oft er haft samband vegna efnis þeirra síðar. Þegar rætt er um viðkvæm mál er niðurstaða stundum, að ræðan eigi ekki erindi á netið þótt hún segi ekki neitt sem þoli ekki almenningssjónir. Oft má satt hvíla í kyrru kirknanna.

Líkn fremur en lík
Þegar okkur tekst ekki upp í útförinni rætist bænin: “Drottinn minn gef þú dauðum ró, en hinum líkin sem lifa.” En þegar presturinn gengur inn í þjónustu við hina trúarlegu merkingarveitu verður ekki lengur bara lík og sorg, heldur líkn sem er fyrir lífið. Hlutverk presta er ekki að þjóna guði, sem safnar líkum heldur að þjóna lífsins Guði.

Mamma tók á móti mér þegar ég kom heim. Hún var alvarleg í bragði, eitthvað hafði komið fyrir. “Sestu niður, vinur,” sagði hún. Hvað var nú í uppsiglingu? Ég setti mig í stellingar og bjóst við hinu versta. “Konan á miðhæðinni á nítján hringdi og var reið. Hún sagði að þú hefðir kastað bolta í höfuð dóttur hennar. Stelpan er í rúminu, jafnvel með heilahristing. Er það rétt að þú hafir meitt hana?” Ekki gat ég neitað því að ég kastaði í stelpuna. Ég reyndi ekki að þræta fyrir enda kunni mamma undabrögðum afar illa. “Jæja vinur. Þakka þér fyrir að segja satt. Nú skaltu vera maður og fara yfir á nítján, hringja bjöllunni, fara upp og biðja stúlkuna að fyrirgefa þér.”

Nú var úr vöndu að ráða! Var þetta refsing eða eitthvað annað? Eitt var að vera skammaður, en mun verra var að þurfa að gera eitthvað í málinu sjálfur. Orðaskammir er hægt að afbera en mun erfiðara að þurfa ganga veg iðrunar. Ég man að ég tók mér langan tíma í að fara í skóna og íhuga stöðu mína og kosti. Það tók drjúga stund að fara yfir götuna. Ég velti vöngum yfir hvort ég ætti að leggja á flótta og hlaupa eitthvað annað. Nei, það var víst ógerlegt því mamma var þarna í glugganum eins og alsjáandi Guðsauga og fylgdist með hverju skrefi. Sjálfsagt vissi hún vel í hvaða baráttu ég átti. Undankomuleiðir voru engar.

Ég skalf þegar ég hringdi bjöllunni. Mamman á nítján var greinilega hissa þegar ég kynnti mig en sagði svo: “Þú mátti koma upp,” sem hljómaði málmkennt í dyrahátalaranum. Ég fór upp brattan stigann og alvarleg kona opnaði dyrnar og rak nefið út. Ég bar upp erindið og var hleypt inn og alla leið að sjúkrabeði. Ég gat ekki betur séð en fórnarlambið í rúminu væri um það bil að hverfa af þessum heimi. Þá setti að mér skelfilegan ótta. Var ég kannski morðingi – gat verið að Dísa væri að deyja? Ég hvíslaði stamandi afsökunarbeiðni. “Hvað segir þú,” var spurt. Ræsking: “Fyrirgefðu, ég ætlaði ekki að meiða þig svona mikið.”

“Já, allt í lagi, ég skal fyrirgefa þér.” Svo til baka, niður stigann, út um dyrnar og niður tröppur. Því neðar sem ég fór, því meira tærðist angist og samviskubit, en því meira varð af visku til lífs. Snjóboltinn, sem kastað var, kom til baka með þroska. Við erum það sem við vinnum úr lífi og verkum okkar. Iðrun fellur aldrei úr gildi og er forsenda þess okkur sé fyrirgefið sem einstaklingum.

Margir hafa farið á mis við uppeldi til sátta og kunna ekki að ganga á milli húsa og fara þangað sem fórnarlömb þeirra liggja. Stundum skilja menn ekki afleiðingar gerða sinna og geta því ekki beit sér til bóta. Fórnarlömb verða í slíkum tilvikum að vinna með sáttarferli sitt þótt engin sé iðrun ofbeldismannsins. Í slíkum aðstæðum er fyrgefning ekki skylda heldur oft innri þörf, að hleypa sálargreftri út og hreinsa meinin hið innra.

Þegar miklir glæpir hafa verið framdir gagnvart þjóðum og hópum verða mál óleysanleg nema í himnesku samhengi. Í kenningunni um hinsta dóm er líka fólgin von um að Guð leiðrétti óleyst ranglæti og rétti hlut fórnarlamba. Réttur heimsins er mikilvægur og nauðsynlegur en þó takmarkaður. Í trúnni má leita réttar sem ristir dýpra og er fegurri en réttur heimsins.

Í átökum og upplifunum bernskunnar lærði ég að tengsl eru milli verka og viðbragða. Ég átti mömmu, sem var tilbúin að kenna mér lexíur fyrir lífið og siðfræði samskipta. Hún kenndi mér að biðjast fyrirgefningar, þegar ég hafði til þess unnið. Hún kenndi mér líka heilmikið um hvernig Guð vill, að menn vinni sig í gegnum vondar gerðir. Svo lærði ég líka að í lífinu er ekki einfalt bókhaldsuppgjör milli sektar og sýknu, iðrunar og fyrirgefningar. Ég lærði að sjá, að Guð lagar hið vonda og fyrirgefur, sem er okkur til eftirbreytni. Mitt er að lifa vel, vera farvegur fyrirgefningar í smáu og verða þannig til góðs í lífi veraldar. Snjóboltar geta orðið til góðs ef uppalendur leggja elsku til eftirmála. Kennum börnum okkar að skotleiðir elskunnar eru líka leiðir iðrunar og sátta. Í glugganum er Guð.

Þessi pistill birtist í bókinni Fyrirgefning og sátt sem Skálholtsútgáfan gaf út árið 2009.

Val á starfsmönnum kirkjunnar
Auka þarf fagmennsku og skilvirkni í ráðningarferli. Huga þarf að heildarþörfum kirkjunnar og hagsmunum sóknarfólks, umsækjenda og vinnuveitenda. Núverandi kerfi þarf að endurskoða og má bæta. Brýnt er að bæta mannauðsstjórn á vegum kirkjunnar. Jafnvel er vænlegt að færa starfsmannamál undir kirkjuráð. Vandkvæði vegna agabrota í kirkjunni og afbrotamála knýja á nýhugsun.

Handleiðsla
Efla þarf faghandleiðslu og koma á trúarlegri handleiðslu starfsmanna þjóðkirkjunnar. Setja þarf markmið áætlunar um handleiðslu og ákvarða umfang.

Guðfræðiskerping
Kirkjan á að þjóna þörfum fólks og ber að vera andlegur leiðtogi í samfélaginu. Ræða þarf áherslur og kenningu gagnvart samfélags- og menningarbreytingum. Fjölgun fólks á Íslandi af ekki-kristinni trú varðar þjóðkirkjuna og krefur hana einnig um stefnu varðandi aukna fjölbreytni samfélagins. Þjóðkirkjan verður að ganga erinda friðar og sátta án þess að tapa stefnu sinni. Þessi mál verður að ræða á kirkjuþingi og taka verður frá tíma til að ræða mikilvæg kenningar- og stefnumál. Kirkjuþing þarf að vera merkingarveita. Starfsreglur sem þingið setur eiga að vera hagnýtt trúarvit og ilmandi, góð guðfræði.

Verkefni út í grasrótina
Færa þarf sem flest verkefni út í söfnuði og prófastsdæmi t.d. með því að kaupa þjónustu af einstökum söfnuðum. Vaxtarbrodda þarf að styrkja með fjárframlögum. Hvetja þarf vinnuhópa í grasrót til starfa og átaka. Tími smáhópanna er upp runninn. Miðstýringarótti sem nú breiðist út í kirkjunni er vondur og þarf að bregðast við honum með aðgerðum.

Starfslýsingar
Ákvarða þarf betur í starfsreglum hlutverk, verkefni og samstarf sóknarpresta, sóknarnefnda, organista, presta, djákna, og annarra starfsmanna. Hlutverk og störf verði betur skilgreind. Samtök sókna þarf að stofna vegna vinnuréttarmála sem og til sparnaðar (t.d. bókhald) og skýrleika. Þjóðkirkjan þarf að setja sér vinnumarkmið og vera góður vinnuveitandi.

10 nýja djákna í þjóðkirkjunni
Gagnvart hruni þarf kirkjan að iðja og biðja, sækja en ekki hörfa. Kærleiksþjónustu kirkjunnar þarf að efla. Legg til að kirkjan stofni tíu ný djáknaembætti og sæki fé til reksturs embættanna frá ríki og sveitarfélögum.

Fjárnotkun til lífs
Ná þarf sátt um fjárnotkun sókna þannig að fjársterkari sóknir leggi fram ákveðið hlutfall sóknargjalda til eflingar safnaðarstarfs. Unnið verði að markvissri fjárhagsáætlun Þjóðkirkjunnar.

Lýðræðis+ í kirkjunni
Efla má virkni og kalla þarf fleiri til starfa í kirkjunni. Takmarka verður tímalengd setu fólks í stjórnum og stofnunum. Heimila þarf í starfsreglum að velja í sóknarnefndir og til kirkjuþings við almennar kosningar, t.d. sveitarstjórnarkosningar. Kjördæmi ættu að stækka og jafnvel ætti að gera landið að einu kjördæmi. Tryggja verður að þéttbýli og dreifbýli hafi fulltrúa og í eðlilegu hlutfalli við íbúafjölda.

Samkirkjumál og kirkjuaðild
Þjóðkirkjan á að hafa frumkvæði að samstarfi við fríkirkjur, t.d. með því að efna til sambands evangelísk-lúterskra kirkna á Íslandi. Ein hlið þessa máls er aðgengi fríkirkna að sjóðum þjóðkirkjunnar. Opna á fríkirkjum leið að þeim og að uppfylltum skilyrðum.

Trúfélagaskráning
Breyta þarf reglum um trúfélagaskráningu og herða m.a. til að sporna við að þriðji aðili geti séð um breytingu á trúfélagskráningu fólks.

Kynjakvótar – jafnréttismál
Huga þarf áfram að jafnréttismálum í kirkjunni, við val á starfsfólki og myndun stjórna og ráða. Skilgreina mætti kynja- og aldurs-dreifingu, t.d. með fléttulistum. Ég legg til kynjakvóta á öllum stigum. Setja þyrfti reglur um aldursdreifingu ekki síst til að tryggja að að ungt fólk verði kallað til starfa við stjórn kirkjunnar.

Umhverfismál
Unnið verði áfram með umhverfisstefnu þjóðkirkjunnar og hleypt verði af stokkum kirkjulegu umhverfisátaki sem verði meira en fróm, óbindandi stefna. Varði bæði verkefni, helgihald og guðfræði. Norrænu kirkjurnar hafa miklu að miðla í þessu efni.

Fræðsluáætlun
Áætlunin verði unnin til enda með þjónustu, hagkvæmni og skilvirkni að leiðarljósi. Efla þarf eftirfylgd skírnarinnar og efla þarf sömuleiðis fermingarfræðslu. Fermingartoll þyrfti að leggja af. Tryggja þarf að prestar missi þó ekki lögtekjur.

Biskupsembættið – skerpa hlutverk
Af biskupi verði létt formennsku í kirkjuráði. Vægi vígslubiskupa verði aukið og hlutverk þeirra skilgreind. Biskupar hafi tillögurétt og málfrelsi á kirkjuþingi og í kirkjuráði en ekki atkvæðisrétt. Ég sakna biskupsins míns og legg til að biskupar fái frelsi og næði til að sinna trúarlegu hirðishlutverki fremur en sogast í stjórn framkvæmda og rekstrar.

Frumvarp til nýrra þjóðkirkjulaga
Í ljósi ofanritaðs tel ég að breyta þurfi nokkrum ákvæðum frumvarps til þjóðkirkjulaga. Ég mun beita mér að kirkjuþing taki það til nýrrar skoðunar. Samband ríkis og kirkju verður að skoða og þjóðkirkjan þarf að hafa frumkvæði að þróun sambúðarinnar.

Símenntun
Æ fleiri starfsmenn kirkjunnar njóta nú fræðslu til stuðnings starfa sinna. Afar margt gott hefur verið unnið varðandi símenntun kirkjunnar síðasta áratuginn og æ fleiri gera sér grein fyrir mikilvægi hennar. Nú er komið að stefnumótun málaflokksins.

Styrking starfssvæða
Samvinna prestakalla þarf að aukast, styrkja þarf tengsl og samvirkni sérþjónustu og sókna. Til að svo verði má veita ýmsa hvatastyrki til að aðilar sjái sér hag í samvinnu. Stækka þarf prófastsdæmi og efla vígslubiskupsdæmi. Héraðssjóðir hafa um margt reynst vel en hafa líka annmarka. Lagt er til að héraðssjóðir verði lagðir niður en styrkari sjóðir, stiftsjóðir, verði stofnaðir.

Stefnumörkun kirkjunnar
Ræða þarf opinskátt af hverju þjóðkirkjan nýtur æ minna trausts. Hvað er það í skipulagi, guðfræði, stjórnun og starfsháttum sem veldur? Stefnumörkunar er þörf sem fjörgi líf safnaðanna og efli starfsmenn til dáða, gleði og þjónustu. Meta þarf kosti og galla stefnumörkunarferlis kirkjunnar í áratug. Margt frjótt kom fram en átti sér ekki fang í starfi safnaða.

Kirkjulíf í nútíma varðar þjónustu og líf. Þjóðirkjan er svo sannarlega á krossgötum. Til hennar og stofnana hennar er kallað hátt og snjallt. Ég býð mig fram til kirkjuþingsstarfa með opnum huga og löngun til þjónustu.

Sigurður Árni Þórðarson

Hvort er reynd eða sýnd mikilvægari? Hvers virði er hið ytra í samanburði við dýrmæti hið innra? Á fyrri öldum var mótun innri manns talin æviverkefni og lífsmál. Það sem menn gerðu úr hæfileikum sínum og gáfum – það varð innrætið – eða það sem kallað var habitus einstaklings. Við þekkjum habitus í enska orðinu habit, sem merkir venja eða jafnvel kækur. Mennskan er ekki fullmótuð og verkefni okkar allra er að bregðast við aðstæðum og gangast við sjálfum okkur. En líf er hreyfing og að vera maður er kall til átaka, að stæla hið innra og ytra til góðs. Habitus, innræti þroskaðs manns, er m.a. fólgið í viskusókn, iðkun elskunnar, að taka þátt í undri lífsins. Ármann var þroskaður maður. Hann hafði unnið með sinn innri mann og stælt til átaka en líka mannástar, mannúðar. Hans habitus var mótaður af hinu trúarlega inntaki, að taka lífinu með gleði, standa vörð um fræði, visku, mannvirðingu og bregðast við því góða og gleðilega. En sá þroski verður ekki til fyrirhafnarlaust. “Og nú vil ég gjarnan segja eina litla sögu,” sagði kennarinn Ármann gjarnan til skýringar. Þetta er lykilsaga um átök til stælingar og mótunar.

Ármann stæltur til lífs
Árið 1933 hóf Ármann nám í Menntaskólanum á Akureyri. Þegar hann átti tvö ár eftir nyrðra höfðu armar kreppunnar rústað samfélagið svo að enga vinnu var að fá. Dag eftir dag og viku eftir viku fór Ármann á fætur og stóð klukkutímum saman í biðröð eftir uppskipunarvinnu, en án árangurs. Þar sem hann beið kaldur og útskúfaður dagaði á hann að hann yrði aldrei stúdent eins og bræður hans. Hann yrði að sætta sig við stöðu sína og vonbrigðin. Hann ákvað að menntast hið innra þótt hann fengi ekki húfu og háskólamenntun. Hann settist niður með skruddurnar í verkleysinu og lærði eins og hann ætti líf að leysa. Ármann fékk óvænt að taka utanskólapróf. Hann glansaði ekki aðeins heldur fékk líka að vera á heimavist upp á krít síðasta veturinn í MA. Á þessum æskudögum lærði Ármann að láta aldrei einangraðan vanda stöðva sig. Vandi er verkefni til lausnar. Þetta er eina rétta kreppuviðbragðið. Í lífi Ármanns var ljóst að markmið voru mikilvægari en hindranir. Ármann varð afar stefnufastur. Og mikilvægur þáttur í habitus hans varð áræðni og andlegt þrek.

Minningarorðunum sem á eftir fara er skipt í tvo hluta. Í fyrri hlutanum geri ég grein fyrir námi og störfum Ármanns. Í hinum seinni, eftir að Sólveigarsöngur Griegs hefur verið sunginn, færum við okkur heim til þeirra Valborgar og ræðum um heimilismanninn.

Líf og störf
Ármann Snævarr fæddist á Nesi í Norðfirði 18. september árið 1919. Hannn lést 15. febrúar síðastliðinn. Stefanía og Valdimar, foreldrar hans, voru ráðin í að nefna hann Gunnstein og eftir bróður hans sem hafði látist skömmu áður. Nóttina fyrir skírn dreymdi Stefaníu að til hennar kæmi ungur maður, sem hafði látist skömmu áður og bað um að hann fengi að vera hjá þeim. Hún tók þessari nafnvitjun vel og drengurinn fékk tvö nöfn en ekki eitt. Ármannsnafnið er því draumnafn og það notaði fjölskyldan og nafnberinn æ síðan. Ármann var yngstur fimm systkina. Hann átti sér eiginlega tvær mömmur, því Ína, móðursystir hans, bjó á heimilinu, stækkaði tilveru systkinanna með guðsorði, taflmennsku og ekki má gleyma öllum draumunum. Heimilið var menntunarsækið og plássið var gjöfult.

Nám reyndist Ármanni sem leikur. Móðurbróðir minn deildi heimavistarherbergi með honum síðasta ár í skóla fyrir norðan. Hann var sjálfur mikill námsmaður en sagði mér, að Ármann hefði verið öllum fremri hvað varðar vinnuskipulag og öguð vinnubrögð. Á undan öllum var hann kominn á fætur og hafði unnið gott dagsverk þegar aðrir vöknuðu. Ármann var árisull og borinn til stórvirkja. Hann varð dúx á stúdentsprófi og hæstur í landinu.

Laganámið
Svo fór hann suður í lagadeildina, sem var til húsa í Alþingishúsinu. Í frímínútum kynntust stúdentar þingmönnum, lærðu á þinglífið og hvernig átök urðu til og voru leidd til lykta. Ármann og félagar lærðu mælskufræðina í frímínútum. Hann lagði grunn að fræðum sínum, hann tengdist kennurum sínum djúpum vináttu- og virðingarböndum, tók nærri sér sóun stríðsins sem var í algleymi og hreifst af lýðveldishugmyndum. Ármann varð síðasti konunglegi lögfræðingurinn, sem útskrifaður var frá HÍ áður en til lýðveldisstofnunar kom. En fagnandi veitti hann slitum atkvæði sitt og leyfði Íslandssögunni að hvelfast yfir sig á Þingvöllum 17. júní 1944. Og hann hafði í sér tilfinningavíddir til að lifa mikilvægi þess atburðar í sögu þjóðarinnar.

Hann var aðeins fjórtán ára þegar hann fór að heiman, fór í skóla sem naut kennslu manna, sem höfðu dvalið langdvölum erlendis. Lunderni og mótun skópu útsýn Ármanns. Hann kunni illa heimóttarstíl. Eftir að hann var búinn að þjóna sem bæjarfógeti á Akranesi fór hann utan. Honum var fullkomlega eiginlegt og eðlilegt að fara í framhaldsnám, ekki bara til Danmerkur, heldur var að auki sitt hvort árið í Noregi og Svíþjóð við fræðaiðkun. Hann þorði líka að skoða lögfærðina í stóru samhengi. Undrandi Reykvíkingur spurði þegar það fréttist, að Ármann væri að læra réttarheimspeki: “Hvernig getur lögfræðingur lært heimspeki? Ég hélt þeir fengjust aðallega við að innheimta víxla!” Nei, Ármann var í sönnum jús. Og hann varð síðar margfaldur heiðursdoktor í lögum.

Prófessorinn
Ármann var á leið til Cambridge þegar kallið kom að heiman. Hann fór ekki yfir Ermasundið heldur til Íslands. Hann var settur prófessor við lagadeild Háskóla Íslands 28 ára, frá hausti 1948 og skipaður prófessor einu og hálfu ári síðar. Ármann kenndi flestar greinar lögfræðinnar og varð víðfeðmur í fræðunum. Sifjarétturinn varð fyrsta kjörlendi hans og þar endaði hann líka með stórvirki sínu, Hjúskapar- og sambúðarréttur, sem hann gaf út á árinu 2008, yfir þúsund blaðsíðna grundvallarrit á sínu sviði. Ármann naut þess að kenna og hélt áfram kennslu fram á síðustu ár. Hann kenndi líka guðfræðinemum kirkjurétt. Við dáumst að fræðaþulnum en einnig mannkostamanninum, sem umvafði okkur með hlýju sinni.

Á kennsluárunum styrkti Ármann erlendu tengslin og var gistikennari við háskóla bæði vestan og austan Atlansála. Hann var alla tíð afar virkur í erlendu samstarfi. Flestir dómarar, lagakennarar og fjöldi lagastúdenta á Norðurlöndum þekktu Ármann, nutu hans, sóttust eftir honum til starfa og fyrirlestra. Hann var góður sendiherra íslenskra gæða, fræða og menningar.

Ármann var eljusamur í útgáfumálum sínum, skrifaði alla tíð mikið og greinar fyrir erlend fræðirit einnig. Ritaskrá Ármanns er löng og bókleitarkerfið Gegnir listar dugnaðinn á átján síðum. “Hver kennslustund var tilhlökkunarefni” sagði hann gjarnan og það er mjög merkilegt að horfa á sjónvarpsviðtöl af Ármanni þegar hann talaði um kennslustarfið. Þar er gleði í augum og fögnuður. Hann var elskur að nemum sínum, vildi gera þeim allt til þroska og eflingar og bar hag þeirra fyrir brjósti, ekki bara á námsárum heldur alla tíð síðan eins og þið þekkið sem hér eruð í dag. Hann vildi vita um afkomu, lífslán, breytingar og tók til hjarta áföll og dauða. Hann var í senn hinn besti meistari af gamla skólanum, prestur í nánd sinni og engill í falslausri velvild.

Rektorinn
Það hafði ekki verið til siðs að velja unga menn til forystustarfa í Háskóla Íslands fyrstu fimmtíu árin og fæstum datt í hug að fertugur Ármann væri rektorsefni. En Ármann var margþátta og fjölhæfur og hentaði því vel þörfum háskólans á uppgangstíma. Hann þekkti þróun erlendra háskóla og vildi að raunvísindin fengju styrkari stöðu í skólanum. Svo var Ármann svo skemmtilega opinn, félagslyndur, hæfur í samskiptum, áræðinn og framsækinn að hann varð rektorskandídat og var kjörinn rektor í síðla árs 1960. Þá hófst eitt mesta þróunar- og framfara-tímabil Háskóla Íslands fyrr og síðar. Ármann höndlaði svo um að flest gekk upp. Ekki hafði hann verið í rekstri eða stjórnað fyrirtækjum en virkjaði snilligáfu sína í þágu skólans. Dæmi um þetta er að honum tókst á undraskömmum tíma að ljúka byggingu Háskólabíós, sem hafði verið í stoppi vegna fjáreklu. Þegar hann var að raka sig einn morgunin fékk hann þá hugmynd að Landsbankinn hefði útibú í bíóinu og borgaði leiguna áratugi fram í tímann með einni greiðslu. Þessa hugmynd um framvirkan samning trítlaði hann með niður í bæ, sannfærði bankastjórann, fékk svo græna ljósið frá ríkisstjórn og nokkrum dögum síðar var allt á fullu í Háskólabíó. Salurinn var tilbúinn nokkrum mánuðum síðar og fyrir fimmtíu ára afmælishátíð háskólans. Í skjóli Ármanns eða vegna áhrifa frá honum urðu til Raunvísindastofnun, Reiknistofnun háskólans, Árnastofnun, Lögberg og hjónagarðarðar. Rektorinn heyrði ágætlega raddir stúdenta og beitti sér fyrir byggingu Félagsstofnunar stúdenta og var til reiðu nætur og daga á álagstíma stúdentauppþota.

Hæstaréttardómarinn
Mannkostir og menntun Ármanns nýttust vel á þessum rektorstíma hans, sem lauk árið 1969. Árið 1972 varð hann svo hæstaréttardómari. Fyrr og síðar talaði Ármann um ábyrgð þess að dæma og tók nærri sér að fella hina endanlegu dóma. Hann gekkst við ábyrgðinni, var verkefninu og vandanum vaxinn. Lögfræðiþekking og elja hans nýttist fullkomlega. Í árslok 1984 fékk hann lausn frá störfum í Hæstarétti og gat helgað sig fræðimennskunni að nýju.

Ármann hélt sína síðustu háskólaræðu þegar Rannsóknarstofnun Ármanns Snævarr var stofnuð síðastliðið haust. Þá hafði hann – vegna sjóndepru – ekki lengur hald í blöðum og af stöfum en töfraði úr sjóði hjarta og visku fallega ræðu og endaði með blessunarorðum: Heill sé Háskóla Íslands. Hann uppskar klapp og virðingu. Heill sé Háskóla Íslands, já heill sé menntun þjóðarinnar, heill sé háskólum þjóðarinnar. Og megi eiginda og afstöðu Ármanns Snævarr verða minnst þegar um sanna menntun er talað og sanns menntamanns er minnst.

Nú gerum við hlé og hlýðum á söng Sólveigar.

Þú, lífið, leiðin og Guð

Heimilislíf
Árman Snævarr var ekki aðeins virkur og virtur prófessor, rektor og dómari. Hann var maður tengsla, eiginmaður, faðir, afi, vinur og félagi. Ármann hafði ekki aðeins nautn af umgengni við fólkið í háskólanum. Hann var svo félagslyndur að hann var jafnan fyrstur til dyra og líka þegar sendill kom með vörur úr KRON-búðinni, dreif sendilinn inn og settist niður og spjallaði. Hann staldraði við hjá okkur börnunum í hverfinu, spurði að nafni og sagði sitthvað eftirminnilega hnyttið við okkur og hlýlegt um okkar fólk. Engan mannamun gerði hann sér, hann frúaði og frökenaði konurnar og umgekkst karlana með hlýlegri virðingu. Allir þekktu Ármann og alla þekkti hann. Hann var því eftirsóttur til félagsstarfa. Miðað við mikið og stöðugt vinnuálag er furðulegt hve víða hann kom við sögu og hve stórvirkur hann var í félagasögu þjóðarinnar. Hann beitti sér ekki aðeins að stofnun og starfi félaga lagamenntaðra, heldur starfaði í mörgum vinnuhópum um ýmis opinber mál, og í ræktunarfélögum lands og lýðs. Ármann var félagsjarl. Ég vísa í æviskrárnar og get ekki annað en þakkað fyrir hönd tuga félaga, sem hann þjónaði með stjórnarsetum fyrr og síðar.

Ekkert af þessu hefði verið möguleg ef Valborg hefði ekki staðið við hlið manns síns og stutt með ráðum og dáð. Hún var skóladúx eins og Ármann. Í september 1948 hittust Valborg og Ármann í Oslo. Hún var á námsför og hann á fræðaspretti. Og Ármann bauð Valborgu út að borða – og það var nú kannski ekki beinlínis upp úr franskri eða ítalskri kúsínu sem þau völdu sér – heldur borðuðu hvalkjöt. Ég gerði mér ekki grein fyrir að það væri rómantískt. Þetta var þeirra útgáfa af Food and Fun. En svo fóru þau heim og ástin kviknaði – enda hvalkjöt staðgott. Þau gengu í hjónaband í kapellu Háskólans 11. 11. 1950. Sr. Stefán á Völlum, bróðir Ármanns, gaf þau saman og var svo snjall að leggja út af orðinu mannval. Og hjónaefnin voru ekki aðeins mannval, heldur kyssast nöfnin þeirra svo fallega að helmingur Ármanns og helmingur Valborgar verður mannval.

Það var auðvitað snjallt hjá þeim að ganga í hjúskap á vopnahlésdaginn og hefja vígsluathöfn kl. 11. Bæði stórveldi í sjálfum sér, en þó vel slípuð, bæði yngst í barnahópum, mótuð af lífsreynslu langferða um lendur mennta og landa. Vopnahléð hélt og lífið var fjölbreytilegt. Það var ekki aðeins einhliða stuðningur, sem Valborg veitti manni sínum. Hann var henni alltaf stoð í brautryðjendastarfi hennar við uppeldismenntun þjóðarinnar og mótun kynslóða leikskólafólks, sem jafnframt var einnig efling kvennamenningar, kvennavirðingar og stuðlaði að jafnari stöðu kynjanna í samfélaginu. Þau unnu bæði með framtíðarfólki og að mótun framtíðarmenningar þjóðarinnar. Ekki er að efa að Valborg hefur haft mikil áhrif á skilning Ármanns og eflt visku hans. Hæfni hans verður ekki numin og skilin til fulls nema með vísan til hennar líka. Hann var lánsmaður.

Valborg, barnalán og heimili
Þeim Valborgu og Ármanni varð fimm barna auðið. Þau eru Sigríður Ásdís, sendiherra. Hennar eiginmaður er Kjartan Gunnarsson. Næstelstur er Stefán Valdemar prófessor í Noregi. Í miðjunni er Sigurður Ármann, borgarhagfræðingur. Kona hans er Eydís Kristín Sveinbjarnardóttir. Valborg Þóra, hæstaréttarlögmaður, er næstyngst systkinanna. Hennar eiginmaður er Eiríkur Thorseinsson.Yngstur er Árni Þorvaldur, upplýsingafulltrúi í Brussel. Afkomendur Ármanns og Valborgar eru samtals ellefu og stjúpbarnabörnin þrjú.

Valborg var “útivinnandi” og Ármann var “heimavinnandi.” Hann tók ákvörðun að vera heima við skriftir og kennsluundirbúning. Ritvélarpikkið varð eins og hjartsláttur á heimilinu. Gögn, bækur og blaðabunkar flóðu yfir borðstofuborð, en var sópað til hliðar fyrir máltíðir. Borðið varð miðja veruleikans og börnin kölluðu sína veru inn í fræðin og hinn akdademíski andi seitlaði til baka í æðar og vitund þeirra. Það er ekkert einkennilegt að þau séu líka fræðaþulir. Þeim var lagið að flytja sitt mál. Engum lá lágt rómur, oft var tekist á og heimilisfaðirinn kímdi yfir málflutningnum. Einhverju sinni gall við í Ármanni: “Mikið er ég hamingjusamur að hafa ykkur öll hérna – og allir að rífast.” Hann hafði alið af sér mannval, leiftrandi fólk. Lof sé þeim fyrir að halda merki Ármanns og Valborgar á lofti, heill sé íslenskri þjóð. Strákarnir hefðu auðvitað á viðkvæmum aldri frekar kosið að pabbi þeirra kynni á gröfu fremur en að vera prófessor og grafa upp lagagreinar. Ármann kom í gættina á partíkvöldum unglingsára barnanna, heilsaði öllum viðstöddum gestum alúðlega og bauð rúsínur eða kandís. Þetta þótti krökkunum ekki smart. Hann hringdi í fólkið sitt skv. reglu og vildi fá fregnir af öllu því sem gladdi eða bjátaði á. Og hann gat á tíræðisaldri hrópað upp yfir sig þegar sonardóttir hans náði almennu lögfræðinni með glæsibrag. Heimilislífið var fjölbreytilegt, rökfimi stunduð, aginn skerptur og gleðin lofuð.

Ég hef verið beðinn að bera þessum söfnuði kveðju Sunnu Dóru Möller og sr. Bolla Péturs Bollasonar í Laufási. Það er við hæfi kveðja berist frá Laufási því þar hittust foreldrar Ármanns í fyrsta sinn.

Gunnsteinn Ármann Snævarr var kyndilberi íslenskrar menningar og lýðveldissögu. Hann var sem tákn um gæði og menningu. Hann miðlaði áfram og var svo stór í sjálfum sér að hann efldi fólk en lamdi ekki niður til að sjást sjálfur. Umtalsfrómur var hann alla tíð. Hann var svo umgengnisgóður að hann bar virðingu fyrir stólum. Ármannn sótti í djúpin, fór að baki lagagreinum og bókstaf og greindi dýpri rök og þarfir fólks og lífs. Hann stóð alltaf með lífinu og þeim sem varnar þörfnuðust. Eins og hann var mikill alþjóðamaður var hann vel tengdur þjóðmenningu og íslenskum gildum. Nú gildir að vitja visku Ármanns og læra af. Hann er farinn, lyftir ekki lengur hattinum sínum, frúar og frökenar enga.

Trúrækni fyrir lífið
Ármann sótti kirkju sína af sömu reglu og hann rækti allt annað í lífinu. Einu sinni kvaddi Ármann mig við kirkjudyr og sagði: “Nú er ég glaður. Þetta er í fyrsta sinn sem ég heyri lagagrein nefnda í prédikun.” Þá var rætt um 125 grein. almennra hegningarlaga. Og hann veðraðist upp. Ármann var í trúmálum sínum jafnheill og í öðru og honum var last trúar og trúarefna óhugsandi en um það fjallar greinin eins og lögfræðingarnir vita. Ármann hafði tekið sér traust til hjarta, líf hans var heilt og í góðum faðmi. Hann var okkur öllum samverkamaður af því að hann átti í Guði slíkan. Trúariðkun hans var heillandi skýr og einföld, hann umgekkst Guð sem félaga og bandamann, sem hann ræddi við óhikað við og opnaði sig fyrir. Ármann átti sér ákveðinn bænatíma á kvöldin og ef hann var ekki nærri konu sinni gátu þau í sitt hvoru lagi beðið sitt Faðir vor á ákveðnum tíma og deitað þannig hvort annað á himneska vísu. Guð var Ármanni sálgætir, besti vinur, sem var honum nærri í gleði en líka andblæstri og sorg. Því umlauk hann sitt fólk í bænum sínum, umspennti allt sem skipti hann máli, sem reyndar var stór og litrík veröld. Tilvera hans var óbrotin. Það var himneskur jús, í öllu sem hann gerði í vinnu, fræðum og einkalífi.

Hver var Ármann? Sendiboði ögunar og fegurðar, ármaður gleðinnar og elskunnar. Ávallt Guði falinn og fullur þroskaðs trausts. Blessaðu minningu hans með því að stæla þinn innri mann, til þjónustu við Guð og menn. Vertu slíkur Ármann í lífinu.

Guð geymi Ármann Snævarr og blessi Valborgu, börn, tengdabörn, afkomendur og ástvini. Guð veri með okkur.

Amen

Eftir þessa útfararathöfn verður kista Ármanns borin í forkirkju og þar geta allir gengið að og kvatt. Erfidrykkja verður í safnaðarheimilinu strax að lokinni athöfn og jarðsett verður síðar í dag í kirkjugarðinum á Görðum á Álftanesi. Þar fæddist meistari Jón Vídalín. Um hann var sagt að hann væri ingenio ad magna nato – borinn til stórvirkja, og það er góður eftirþanki um Ármann Snævarr.

Æviágrip
Gunnsteinn Ármann Snævarr fæddist á Nesi í Norðfirði þann 18. september 1919 og ólst þar upp. Foreldrar hans voru Valdemar V. Snævarr, sálmaskáld og skólastjóri f. 22. ágúst 1883, d. 18. júlí 1961, og Stefanía Erlendsdóttir, húsmóðir f. 6. nóvember 1883, d. 11. desember 1970. Systkini Ármanns voru Gunnsteinn f. 16. mars 1907, d. 12. júní 1919. Árni Þorvaldur, verkfræðingur og ráðuneytissjóri f. 27. apríl 1909, d. 15. ágúst 1979. Laufey Guðrún, húsmóðir f. 31. október 1911, d. 9. nóvember 2002. Stefán Erlendur, prófastur f. 22. mars 1914, d. 26. desember 1992. Gísli Sigurður f. 21. júlí 1917, d. 21. janúar 1931. Eftirlifandi fóstursystir Ármanns er Guðrún, húsmóðir f. 5. júlí 1922.

Ármann kvæntist þann 11. nóvember 1950 Valborgu Sigurðardóttur uppeldisfræðingi og fyrrv. skólastjóra Fósturskóla Íslands, f. 1. febrúar 1922. Foreldrar hennar voru Sigurður Þorólfsson skólastjóri Lýðháskólans á Hvítárbakka og seinni kona hans Ásdís Margrét Þorgrímsdóttir húsmóðir.

Börn Ármanns og Valborgar: 1. Sigríður Ásdís, f. 23. júní 1952 sendiherra gift Kjartani Gunnarssyni, f. 4. október 1951 lögfræðingi, sonur þeirra er Kjartan Gunnsteinn, f. 5. júlí 2007. 2. Stefán Valdemar, f. 25. október 1953 prófessor í Lillehammer í Noregi. 3. Sigurður Ármann, f. 6. apríl 1955 borgarhagfræðingur, kvæntur Eydísi Kristínu Sveinbjarnardóttur, f. 24. júní 1961 aðstoðarframkvæmdastjóra hjúkrunar á Landsspítala. Börn Sigurðar eru Jóhannes, f. 2. nóvember 1982 og Ásdís Nordal, f. 21. ágúst 1984. Börn Eydísar eru Sveinbjörn Thorarensen, f. 26. nóvember 1984 og Sigurlaug Thorarensen, f. 18. desember 1990. 4. Valborg Þóra, f. 10. ágúst 1960, hæstaréttarlögmaður, gift Eiríki Thorsteinsson, f. 17. september 1959, kvikmyndagerðarmanni. Sonur Valborgar er Gunnsteinn Ármann Snævarr, f. 18. janúar 1981. Dóttir Eiríks er Oddný Eva Thorsteinsson, f. 16. maí 1988. 5. Árni Þorvaldur, upplýsingafulltrúi hjá Sameinuðu þjóðunum í Brussel, f. 4. mars 1962. Börn hans eru Ásgerður, f. 1. ágúst 1988 og Þorgrímur Kári, f.12. október 1993.

Ármann varð stúdent frá MA 1938 og lauk embættisprófi í lögfræði frá Háskóla Íslands 1944. Hann stundaði framhaldsnám lögum við háskólana í Uppsölum, Kaupmannahöfn og Ósló árin 1945-1948 og sérnám og rannsóknir við Harvard Law School 1954-1955. Hann var skipaður prófessor í lögum við Háskóla Íslands árið 1948 og gegndi því starfi til ársins 1972. Árið 1960 var Ármann kjörinn rektor Háskóla Íslands og gegndi því starfi til 1969. Ármann var skipaður hæstaréttardómari árið 1972, en lét af því embætti árið 1984. Eftir Ármann liggur mikill fjöldi bóka og annarra fræðirita um lögfræði. Vorið 2008 þegar hann var á 89. aldursári sendi hann frá sér mikið fræðirit um hjúskapar- og sambúðarrétt. Kennsluferill hans við lagadeild Háskóla Íslands spannaði hálfa öld. Ármann var sæmdur heiðursdoktorsnafnbót við Háskóla Íslands árið 1993 og við fjölda erlenda háskóla. Honum hlotnuðust ýmsar fleiri viðurkenningar fyrir störf sín, bæði erlendis og hér heima. Í tengslum við níræðisafmæli Ármanns setti Háskóli Íslands á fót við lagadeild sína Rannsóknastofnun Ármanns Snævarr um fjölskyldumálefni.

Það er sláandi dramatískt og mjög rómantískt að þegar Svana hafði fundið fangið hans Sigurvins tók hún sig upp, sleit upp alla sína tjaldhæla, tók stefnuna með sínum ástvini og fór alfarin að heiman – úr Firðinum og út í Vestmannaeyjar. Hún var bara unglingur þá, átti ekki einu sinni kápu til að fara í, hennar líf var að vera með Sigurvin, vera hans í hvaða stöðu sem hún lenti í. Hvernig áhrif hefur slík vending á allt hið innra? Svo eignaðist hún börn vart komin af barnsaldri? Lífsferðin hennar Svönu var merkileg og mikilvæg fyrir ykkur. Hvað ætlar þú að læra af henni til lífs?

Lífsþættir og stóra samhengið

Öll þörnumst við nokkurra frumgæða til að geta lifað, skjól, föt, fæðu og lágmárksfé til framfærslu. Eitthvað fleira? Já, hamingju í nærsamfélagi okkar og líka öryggi. Hvað um trúna – tenginguna við hið stóra öryggissamhengi. Um allar aldir hafa menn leitað að tryggingu sem ekki splundrast í einhverju mannahruninu. Það nefnum við Guð og boðskapur trúarritanna er skýr. Í Davíðssálmum segir:

Fel Drottni vegu þína og hann mun vel fyrir sjá. (Sl 37.5)

Sumt í lífinu getum við kortlagt vel en svo kemur ýmislegt uppá sem við fáum ekki ráðið og getum ekki breytt. Fel Drottni vegu þína er viðvörun um að vegir manna geta breyst í vegleysu og bending um að með því að fela Guði tilveru sína og lífshlaup getum við treyst því að eiga styrkan félaga á ögurstundu.

Ævistiklur
Svanþrúður Frímannsdóttir fæddist í Hafnafirði 7. janúar 1930 þeim hjónum Frímanni Þórðarsyni og Guðrúnu Ólafsdóttur. Svana var sjötta barn þeirra, en alls eignuðust þau 7 börn og eru tvö systkini Svönu enn á lífi, þau Gróa sem fagnaði níræðisafmæli sínu á síðasta ári og Guðjón eða Gauji, sem er rúmlega ári eldri en Svana. Í stórum systkinahópi var auðvitað mikið líf og fjör og stundum þröngt í búi. Þegar Svana var einungis þriggja ára gömul herjuðu berklar á fjölskylduna og Svana var send suður í Hafnir og dvaldi í tvö ár á heimili Einars Ólafssonar, móðurbróður hennar, á meðan sjúkdómurinn gekk yfir. Því oftar sem ég staldra við þetta rof í frumbernsku hennar því ágengari verður spurn um hver áhrif þetta hafði á Svönu. Hvernig verður þriggja ára barni við að vera slitin úr fangi sinna og sett í aðrar og ókunnar aðstæður? Hvaða áhrif hafði það á kvíða, sjálf og mótun gilda? Líklegast er að þar sé skýring ákveðinnar löngunar hennar til að styðja börn æ síðan. Svana kom til baka og sótti síðan skóla í Hafnarfirði og óx úr grasi.

Svo kom lífsprins hennar. Eyjagarpurinn Sigurvin Snæbjörnsson nam trésmíði í Hafnarfirði. Langaafabörnin munu skilja hæfni hans ef þeim er sagt að hann hafi verið eins og íþróttaálfurinn – hann var fjölhæfur, stundaði knattspyrnu og var fimleikakappi að auki. Það er alveg hægt að skilja að Svana féll í fang smiðsins handlægna sem strauk svo ljúft og létt. Hún yfirgaf æskuheimili sitt og flutti með honum til Vestmannaeyja þar sem þau byrjuðu sinn búskap. 17 ára gömul eignaðist Svana svo fyrsta barn þeira og á árunum í Eyjum urðu dæturnar fjórar. Guðný er elst þeirra systra fædd árið 1947, þá Sif fædd fjórum áður síðar og yngst Ethel Brynja fædd 1956. Þá færðu örlögin þeim í umsjón kjördóttur sem systir Sigurvins, Steinunn Svava, eignaðist 1950. Hún heitir Guðný. Ungu hjónin ólu hana upp sem sína eigin dóttur og hún er því Sigurvinsdóttir.

Steinunn Svava hefur verið búsett í Bandaríkjunum um áratugaskeið sendir fjölskyldu og ástvinum Svönu hlýjar samúðarkveðjur.

Það ferðalag sem Svana lagði í til Eyja reyndist gæfuför. Árin í Vestmannaeyjum voru henni kær í minningunni. Svana talaði ávallt um að fara “heim” þegar hún ræddi um Vestmannaeyjar. Þetta voru einnig örlagarík ár og ungu hjónin urðu fyrir áföllum síðla árs 1950 í í byrjun 1951 þegar tengdaforeldrar Svönu létust af slysförum með stuttu millibili.

Eyjaárin reyndu því á, lífið kviknaði, lífslán þeirra var mikið, barnalán og svo skelfileg dauðsföll. Árið 1958 fluttu þau hjónin í Hafnarfjörð þar sem Sigurvin vann við trésmíðar og rak á tímabili verktakafyrirtæki og reisti fjölbýlishús. Svana var öflug húsmóðir og kom barnahópnum sínum upp og til manns. Eftir að létta fór á heimilisrekstri fór Svana svo út á vinnumarkaðinn og vann lengstum við aðhlynningu á Vífilstöðum og síðar á Landspítala við Hringbraut.

Afkomendur

Stolt og yndi Svönu voru afkomendur hennar.
Guðný á með eiginmanni sínum Kristni Atlasyni þrjú börn, þau Svanhildi, Aðalbjörgu Sif og Kjartan Geir.
Guðný Ó eða Gugga á sömuleiðis þrjú börn, þau Steinunni, Sigurvin eða Joshua, og Helgu.
Sif á með eiginmanni sínum Jóni L. Sigurðssyni soninn Sigurvin.
Og Ethel á fjögur börn með eiginmanni sínum Daníel Sigurðssyni, þau Önnu Dagmar, Svan, Tinnu Sif og Aron Örn.

Yngsti afkomandinn fæddist nú í byrjun árs, stúlkubarn sem varð ættmóðurinni fagnaðarefni á lokadögum lífs hennar. Langömmubörn Svönu eru fjórtán á fæti og eitt í kvið – ófætt. Fjölskyldan minnist þess á kveðjustund hversu mjög hún naut þess að þjónusta sitt fólk en Svana var óþreytandi við að aðstoða við uppeldi þeirra, keyra þau þangað sem erindi lá og alltaf var stutt í leik. Afkomendur eiga eiginlega aðeins eitt sameiginlegt umkvörtunarefni, að hún gaf of hraustlega í þegar hún var í umferðinni! En heima átti hún hins vegar góðan tíma fyrir þau, spilaði við þau Olsen-Olsen upp og niður, eldaði og bakaði handa þeim randalínur og góðgæti. Og svo var hún alveg til í að tala við þau um hjartans mál þeirra, halda námskeið í að baka góðar pönsur eða setjast á bossann og kubba með litlum kútum. Svana var kona tengsla, til fyrir aðra, hógvær, en var til reiðu fyrir sitt fólk.

Sigurvin

Sigurvin, eiginmaður Svönu lést 16. janúar 1997, þá sjötugur að aldri. Þau hjón voru alla tíð samhent. Þau voru algerlega sama hugar þegar þau fóru um langan veg til að sjá Vestmannaeyjaliðið spila fótbolta. Svo var það handboltinn og enski boltinn í sjónvarpinu. Þegar dætur þeirra rifja upp samskipti foreldra sinna lýsa þær því sem svo að Sigurvin hafi borið Svönu á höndum sér en alúð hennar við eiginmann og fjölskyldu einkennir minningu hennar. Verkaskipting þeirra hjóna var skýr og það var mikið áfall fyrir Svönu að missa maka sinn og förunaut til 55 ára.

Ferðirnar

Ferðagleði var áberandi þáttur í lífi fjölskyldunnar og hjónin nýttu sér ferðafærin þegar þau voru komin upp á land. Tvö ferðalög til útlanda standa uppúr í minningunni. Árið 1975 fóru þau til Kanada – óku frá vestri til austurs yfir Klettafjöllin og enduðu ferðina á Íslendingaslóðum. Tuttugu árum seinna fóru þau svo til Cancun í Mexíkó. Sigurvin langaði að heimsækja Castro á Kúbu, en á meðan einbeitti Svana sér að því að læra að snorkla! Myndin af Svönu með sundblöðkurnar á fótum birtir okkur skemmtilega mynd af gáska hennar.

Fyrir aðeins fimm árum síðan fór Svana í siglingu niður Hvítá og í snjósleðaferð upp á Snæfellsjökul. Hún þorði að prufa nýungar í lífinu.

Í byrjun árs 2009 kenndi Svana sér hjartameins og var síðan skorin. Batinn kom fljótt og endurhæfing gekk vel því hún var eljusöm við æfingar. Hún ætlaði sér til dóttur sinnar í Noregi. Svana hafði ekki hugsað sér að láta rúlla sér í gegnum Leifsstöð í hjólastól. Noregsferðin var þó aldrei farin. Í haust kom í ljós innanmein sem varð henni að aldurtila. Síðustu vikur lífsins naut hún umönnunar starfsfólksins á líknardeild Landakotsspítala og kunna ástvinir starfsfólkinu þar þakkir fyrir. Þann 7. janúar s.l. hélt fjölskyldan henni hóf í tilefni áttræðisafmælisins. Hún naut samvista, vaknaði til vitundar og náði jafnvel að tala óheft um stund, sem var eftirminnilegt. Þeim er það dýrmæt minning að Svana naut samvistanna með þeim sem henni voru kærust og dóttir hennar Guðný kom frá Noregi til fagnaðarins.

Guðný Ó Sigurvinsdóttir, er búsett í Inderöy í Noregi og biður fyrir samúðarkveðjur ykkur fjölskyldu og ástvinum Svönu.

Heima

Fel drottni vegu þína og hann mun vel fyrir sjá …

Nú smokrar Svana sér ekki í rauða kápu og smellir ekki heldur á sig snorkblöðkum. Hún gefur ekki í á Hafnarfjarðarveginum, fer ekki heim í Eyjar eða spyr tíðinda af sístækkandi fjölskyldu. Svana er farin. Ferðalag lífsins endar ekki með dauða. Það heldur áfram inn í eilífðina. Hvað viltu læra af Svönu? Hugsaðu um hvað hún gerði fyrir þig. Hvernig þú getur heiðrað Svönu vel í lífi þínu? Þú þarft ekki að óttast um Svönu. Hún drukknar ekki í Hvítá himinsins, ekkert kemur fyrir hana á Íslendingaslóðum hið efra. Hún er heima þar sem allt er gott og ekkert verður betra. Þú mátt í huganum sjá þau Sigurvin saman, hún snertir enni hans blíðlega og hann vefur hana að sér. Af hverju? Jú af því að þar er Guð öllu og öllum nærri og mun vel fyrir sjá.

Guð geymi Svönu, Guð geymi Sigurvin. Guð geymi ástvinina alla og Guð blessi þig.

Amen

Æviyfirlit
Svanþrúður (Svana) Frímannsdóttir fæddist í Hafnarfirði 07. janúar 1930. Hún lést á líknardeild Landakotsspítala 20. janúar s.l. Foreldrar Svanþrúðar voru hjónin Frímann Þórðarson málari í Hafnarfirði, f. 23. apríl 1893, d. 3. júní 1979 og Guðrún Ólafsdóttir, f. 16. febrúar 1893, d. 9. júní 1979. Systkini Svaþrúðar eru Gróa, f. 1919, Ólafur f. 1921, d. 1987, Elín f. 1924, d. 2006, Þorsteinn f. 1926, d. 1982, Guðjón f. 1928 og Einar Frímannsson f. 1931, d. 2004. Eiginmaður Svanþrúðar var Sigurvin Snæbjörnsson byggingameistari úr Vestmannaeyjum f. 29. mars 1926, d. 16. janúar 1997. Börn þeirra eru: 1) Guðný, f. 28. nóvember 1947, maki Kristinn Atlason, börn þeirra eru Svanhildur, Aðalbjörg Sif og Kjartan Geir. 2) Guðný Ó., f. 1950, maki Kaare Solem, börn hennar eru Steinunn (Viðarsdóttir) Poulsen, Sigurvin (Joshua) Viðarsson og Helga Madsen. 3) Sif, f. 5. desember 1951, maki Jón L. Sigurðsson, sonur þeirra er Sigurvin. 4) Ethel Brynja, f. 29. maí 1956, maki Daníel Sigurðsson, börn þeirra eru Anna Dagmar, Svanur, Tinna Sif og Aron Örn. Auk þess á Svanþrúður 14 barnabarnabörn. Svanþrúður ólst upp í Hafnarfirði en fluttist ung til Vestmannaeyja með verðandi eiginmanni sínum og hóf þar búskap. Þau giftust 10. janúar 1948, eignuðust börn sín í Eyjum og fluttust til Hafnafjarðar 1959 þar sem maður hennar starfaði við húsamíði. Svanþrúður vann við aðhlynningu á Vífilsstöðum og á Landsspítala Íslands. Útför hennar var gerð frá Fríkirkjunni í Hafnarfirði fimmtudaginn 28. janúar 2010.

Langtímaþróun?

Hvenær hófst íslenska hrunið? Var það 29. september 2008? Nei, það hófst raunar mörgum árum áður. Íslenskt samfélag hefur líklega verið að veiklast innan frá í marga áratugi, glata mannást sinni og samfélagssýn. Í staðinn hefur komið sjálfshyggja og sjálfsupphafning. Eigingirni í bland við fjársókn er skelfileg blanda sem líkja má við ham, sem lagður var yfir Ísland. Afleiðingin varð samfélag undir blekkingarvef, þjóðfélag í álögum.

Af hverju þessi einhæfa samkeppnisáhersla, sem svo margir treystu á? Af hverju vaxtartrúin, sem var boðuð svo einstrengingslega að enginn mátti efast? Af hverju svona einföld trú á að markaðurinn leiðrétti öll mistök og ekki þyrfti grunnreglur eða skýr mörk? Af hverju svona einfeldnisleg mannhyggja, þunnur mannskilningur og barnaleg afstaða til samfélagskrafta?

Í allra þágu

Um aldir hafa Íslendingar heyrt klassískan, kristinn boðskap um að einstaklingurinn væri ekki aðeins til fyrir sjálfan sig, heldur væri hann tengslavera sem bæri einnig skyldur í samfélagi. Sá boðskapur er enn gildur þó einstaklingshyggja liðinna áratuga hafi varpað rýrð á klassíska og kristna samfélagssýn. Hlutverk mannsins er ekki aðeins að þjóna sjálfum sér og treysta eigin hag, heldur að tryggja að fé, eignir og önnur gæði verði samfélaginu og þar með öllum til góðs. Í upplausn og óvissu hefur trúarvitið, guðfræðin, margt að segja um tilgang, samhengi og eðli manna og samfélags.

Menning og verkefni

Endurbygging Íslands er ekki verk eins árs heldur krefst hún ára – jafnvel áratuga. Stjórnmál á Íslandi þarf að endurnýja og sömuleiðis embættiskerfi þjóðarinnar. Raunveruleg þrískipting ríkisvaldsins er nauðsyn. Fjölmiðla á Íslandi þarf að efla. En ávinningur samfélagsins verður enginn ef ekki verður unnið með gildagrunn þess, snúið frá þeirri sjálfhverfni og síngirni, sem hefur ruglað marga og valdið hruni á Íslandi. Menning er uppistaða og vefur mikilvægra þátta og atriða, sem samfélag þarfnast til að lifa og þroskast. Í menningu felast t.d. viðmið, hugmyndir, sagnir, sögutúlkun, fyrirmyndir, hátíðir, trúar- og sið-gildi. Þegar vefurinn er skaddaður, gildin farin á flot og leikreglur verða óljósar er ekki aðeins illt í efni. Þá er hætta á ferð. Eitt af því sem hefur ruglast er sjálfsskilningur í samfélagi okkar. Mannúð, kærleikur, hefur veiklast og rýrnað.

Nú er það verkefni okkar allra að ganga erinda réttlætis á Íslandi. Því verður ekki komið á með því að breyta lögum eða þreyta kappræður á Alþingi. Við þurfum að vitja menningar okkar, styrkja menntun samfélagsins, stæla innrætið, efla samræður, hvetja til gagnrýni, virða gildi, visku og trú.

Góðærið var ekki ávöxtur ræktunarstarfs Íslendinga heldur ávextir tíndir úr annarra garði. Hrunið er afleiðing heimsku. Nú eru álögin fallin og okkar hlutverk er að horfast í augu við ástæður og afleiðingar skaðans og læra af. Við eigum ekkert og áttum ekkert. Allt er að láni frá Guði, skapara alls sem er. Í okkar ábyrgð felst að fara vel með. Sú ábyrgð varðar það sem er í samhengi okkar en hún nær þó víðar. Við eigum að fara vel með hvert annað, með stofnanir samfélagsins, náttúruna og allt lífríkið. Álagahamur fellur þegar menn gangast við ábyrgð sinni.

Anna Sigríður Pálsdóttir,
 Arnfríður Guðmundsdóttir,
 Baldur Kristjánsson,
 Hjalti Hugason,
 Pétur Pétursson,
 Sigrún Óskarsdóttir,
 Sigurður Árni Þórðarson, 
Sólveig Anna Bóasdóttir.

hvalur og rauðrófusallat

Súr hvalur og rauðrófusalat með feta og sítrónu-salatolíu.
F. 4.
600 gr rauðrófur

1 sítróna. Bæði safi og rifinn börkur notuð. Sítrónan verður því að vera eðalborin og óspjölluð
1 tsk piparrótarmauk
3 marin hvítlauksrif
1 tsk gott hunang
1 tsk sætt sinnep
salt og grófur pipar
200 gr súr hvalur (eða 700 gr smokkfiskur)
3 msk góð olífuolía
100 gr grískur fetaostur – í teningum
Ferskar kryddjurtir, t.d. basilika, salvía, oregano, karsi eða alfa-alfa

Sjóðið rauðrófur í léttsöltuðu vatni í um 45 -50 mínútur – þar til hann er meyr.
Hellið köldu vatni yfir og skrælið síðan.
Skerið í teninga – naglstóra.
Þeytið sítrónusafa, olíu, hunang, sinnep hvítlauk, sítrónubörk, piparrót, salt og pipar, hellið yfir rauðrófurnar. Veltið varlega til að vökvinn kyssi alla fleti. Leyfið að standa og ef þarf skerpið bragð með salti og kryddi.
Skerið hvalinn í bita og markið með krossi! Bitarnir mega ekki vera of stórir. (Ef smokkfiskur er notaður er hann steiktur þar til hann er gullinn). Settur á diska yfir rauðrófurnar.
Skerið fetaostinn og komið fyrir í kringum hvalinn/smokkfiskinn.
Skreytt með kryddjurtunum – t.d. karsa eða öðru bragðgóðu og augngleðjandi kryddi.

lambaskankar

Hráefni
1,5-2 kg skankar (eða magurt súpukjöt)
salt og pipar eftir smekk
2 sætar karftöflur
2 paprikur, helst skærlitaðar
8 gulrætur
1 rauðlaukur
1 púrrulaukar
4 stilkar sellerí
allt saxað fremur gróft – alls ekki í smábita
Athugið að annað hlunka-grænmeti gæti gengið (ábergínur, eggaldin, kartöflur, fennikel, blómkál) – notið það sem þið eigið.

Tómatsósa:
3 vorlaukar fínskorinn
4-5 eða hvítlauksrif fínskorinn
Laukur steiktur í ólífuolíu
1 flaska góð þ.e. lífræn tómatsósa (t.d. frá Himneskri hollustu) (alls ekki pyslutómatsósa!)
1 bolli rauðvín
1 msk oreganó
1 msk tímían
salt og pipar
látið malla

Brúnið kjötið vel á pönnu. Kveikið á ofninum. Grænmetið saxað og síðan sett á botnin í stóru ofnfati (lokanlegu), kjötið þar yfir. Skellt inn í 250 gr. heitan ofnin meðan tómatsósan er unnin. Sósunni er síðan hellt yfir kjötið og lokið sett á og steikingu haldið áfram. Bakað fyrst í 15 mínútur við 250 gráður og hitinn síðan lækkaður í 200-220 gráður og bakað áfram í 1-1 1/2 tíma.

Borið fram með kúskús. Ofurlítið rúkkóla bætir litríkið og gefur vídd.

4-5 kg kalkúnn
3 hnefafylli af ferskum sveppum
½ hvítlaukur pressaður
2 stilkar sellerí
250 g beikon til sneiðingar + 3-4 bréf til “klæðningar”
5 sneiðar brauð
2 msk estragon
200 g rjómaostur
1/2 tsk salt

Beikon, ca 250 g er sneitt og látið krauma í potti. Skornu sellerí er bæt út í, þá sveppum og síðast hvítlauknum, 1 msk estragon og salti. Hrærið allt saman og líka rjómaostinn. Hiti minnkaður. Þegar blandan er orðin bragðgróð er brauðið rifið saman við en skorpan ekki notuð. “Grauturinn” lagður til hliðar.

Kalkúnninn er hreinsaður og innmatur settur í vatn með pipar, salti 1 msk estragon og beikonflísum, og allt soðið saman. Fuglinn er kryddaður að innan með salti og pipar. Grauturinn – fyllingin er sett í kalkúninn og hann síðan lagður í smurða ofnskúffu sem búið er að krydda með salti og piparblöndu.

Kalkúnninn er klæddur eða hulinn með beikonsneiðum og opið er einnig hulið með beikoni. Vængir og leggir einnig vafðir með beikoni. Þar sem kalkúnakjöt er fremur magurt kemur beikonið í veg fyrir að kjötið þorni. Fuglinn er settur í 200 gráðu heitan ofn og hitinn er lækkaður eftir 10 mínútur í 180 gráður. Ekki spara beikonið, mörgum finnst stökkt beikonið gott. Óhætt er að treysta upplýsingum um að steikingartími sé 50 mínútur á hvert kíló.

Til að athuga hvort fulginn er tilbúinn er hægt að stinga hann þar sem hann er þykkastur. Ef safinn er tær þá er nægilega steikt. Ef beikonið verður ískyggilega dökkt er ráð að bregða álpappír yfir fuglinn.

Waldorfsalalat
Waldorfsalat er nauðsyn! Epli sellerí, græn vínber, sýrður og þreyttur rjómi. Ef valhnetur falla ekki í kramið er hægt að nota rifnar möndlur í staðinn. Síðan er gott að hafa bakaða kartöflubáta með. Þeim er raðað með hýðið niður í eldfast ósmurt mót. Saltað yfir og haft í ofninum síðustu 40-50 mínuturnar sem fuglinn er að steikjast. Rifsberjahlaup tilheyrir réttinum og árstíðinni.

Sósan
Kalkúnninn er tekinn úr ofninum og settur á heitt fat. Slettu af vatni hellt í soðið í ofnskúffuna, skafið upp úr plötunni bragðgjöfum. Öllu hellt í pott gegnum sigti og fitu fleytt ofanaf. Bragðbætt með pipar og estragoni og síðan soðið með rjóma og etv. lögg af rauðvíni. Á jólunum er um að gera að nota þeyttan rjóma og setja hann neðst í sósuskálina og hella sósunni yfir. Ég er hættur að nota innmatinn – mér hefur aldrei þótt það gefast vel – ég fer aðrar leiðir í sósum ef ég vil breyta til. Sósugerð með svona mat er afar einstaklingsbundin og allir ættu að þora að fara eigin leið.

Gleðileg jól.

Aðventuóskir

Aðventan er þó einnig brothættur tími sem getur gengið okkur úr greipum. Það er ætíð hætta á að hún snúist í andhverfu sína. Þá koðna tákn hennar niður í glys, glaum og glamúr. Kyrrð víkur fyrir skarkala, hvíld fyrir kapphlaupi, athygli beinist frá hinu innra að hinu ytra. Vöxtur og uppbygging þoka þá fyrir samanburði, samkeppni, lúxus og bruðli eins og við þekkjum frá liðnum tíma þenslu og útrásar. Þegar aðventan snýst þannig verður hún auðveldlega tími kröfu og kvíða.

Aðventan er tími sem við erum hvött til að taka frá og helga með sérstökum hætti undirbúningi en umfram allt von. Séum við Íslendingar í þörf fyrir eitthvað á þeim tímum sem við lifum nú er það einmitt vonin. Mörg okkar hafa kynnst vonbrigðum og vonleysi á undangengnu ári.

Gefðu mér…
En hvers vonum við? Það er samviskuspurning sem okkur ber öllum að leita svara við sem einstaklingar og sem þjóð. Hvers vonum við til lengri og skemmri tíma? Samviskuspurning er þetta vegna þess að svarið afhjúpar gildismat okkar, sýnir hvað það er sem við teljum gæfu okkar grundvallast á og festum traust okkar við, það sem við álítum að veiti okkur hamingju.

Ætli vonir okkar sem einstaklinga séu ekki svipaðar þegar grannt er skoðað þótt ólíkt sé bæði sinnið og skinnið? Vonum við ekki öll sem erum foreldrar að börnum okkar vegni vel; vonum við ekki öll að við og þau sem standa okkur næst megum njóta lífsgæða; að við sjálf verðum þeim vanda vaxin að reynast gott fólk sem getur tekist á við vanda lífsins af æðruleysi, heiðarleika og samhygð með öðrum?

Hitt er óljósara hvers við vonum sem blekkt þjóð í vanda. Kann að vera að við Íslendingar vonum það eitt að krossi hrunsins verði sem fyrst létt af okkur, að byggingarkranarnir megi sem fyrst fara að hreyfast, að tími stórframkvæmda muni sem fyrst renna upp, að allt falli í sömu skorður og fyrir hrun, jafnvel að þensla megi að hefjast að nýju, að lífshættir ársins 2007 megi verða mögulegir sem allra fyrst? Einhvern tíman var sungið: „Gömlu, góðu dagana gefðu mér…“ Lýsir sú hending væntingum íslenskrar þjóðar í rústunum eftir útrásina? Leitum við þess vegna skjótvirkra lausna í nýjum og stærri álverum, öflugri orkuverum og öðrum stórframkvæmdum — töfralausnum?

Heilsurækt dyggðanna
Á þjóðfundinum 14. nóvember reyndu fundarmenn að skilgreina gildismat sitt og þar með þjóðarinnar. Heiðarleiki hafnaði þar í fyrsta sæti, virðing kom númer tvö, því næst jafnrétti og réttlæti, kærleikur og ábyrgð. Það er óvíst að þessi listi lýsi raunverulegu gildismati íslensku þjóðarinnar. Og það er ljóst að hann lýsir ekki eiginleikum okkar. Við erum ekki heiðarleg, réttlát, ábyrg og kærleiksrík þjóð. Við leituðum þvert á móti auðfengins, veraldlegs gróða meðan tækifæri gafst og það er ekkert sem bendir til annars en við gerum það enn. Gildaskrá þjóðfundarins er fyrst og fremst óskalisti. Okkur dreymir um heiðarleika, virðingu, jafnrétti, réttlæti og allt hitt sem talið var. Og það er gott! En vonum við aðeins að aðrir reynist heiðarlegir, réttlátir, ábyrgir og traust verðir eða ætlum við að keppa eftir að lifa svo sjálf á þessari aðventu og inn í framtíðina?

Aðventan er öðrum þræði föstutími, tími iðrunar og yfirbótar, tími til prófa sig sjálfan eða sjálfa, að keppa eftir og æfa sig í einmitt þeim dyggðum sem þjóðfundurinn skilgreindi. Aðventan er tími ábyrgðar. Öxlum þá ábyrgð! Þá getum við horft vongóð fram á við, vænst hér „gróandi þjóðlífs með þverrandi tár“ eins og sungið verður við upphaf nýs árs, nýrrar framtíðar.

Anna Sigríður Pálsdóttir, Arnfríður Guðmundsdóttir, Baldur Kristjánsson, Hjalti Hugason, Pétur Pétursson, Sigrún Óskarsdóttir, Sigurður Árni Þórðarson, Sólveig Anna Bóasdóttir

Vandinn er aftur á móti sá að grunngildi er ekki hægt að velja eins og vörur í stórmarkaði. Grunngildi safnast í sarpinn á löngum tíma. Þjóðir, einstaklingar og fjölskyldur tína þau upp á langri leið. Þau flytjast frá einni kynslóð til annarrar með frásögum, ævintýrum, trúarbókmenntum eða beinni fræðslu en síðast en ekki síst með iðkun þeirra. Börn horfa á atferli mæðra sinna og feðra, nema af þeim, gildin verða inngróin, móta allt lífið og í ljósi þeirra velja þau leiðir á ögurstundum. Grunngildi skipta mestu máli þegar í harðbakkann slær.

Gildarof
Stundum kemst los á hefðbundin gildi. Það getur orðið þegar mikil breyting verður í umhverfi, flutningur úr sveit í borg, við skyndilegt ríkidæmi eða hrap til fátæktar. Los kemst á þegar skil verða milli kynslóða. Eitthvað þessu líkt hefur gerst hjá okkur. Óþarfi er að tala um algjört niðurbrot gilda.
Hafi heiðarleiki, jöfnuður, virðing og ábyrgð verið aðalsmerki okkar áður fyrr verður að játast að þessi gildi og önnur álíka hafa að undanförnu ekki sett eins mikinn svip á okkur sem þjóð og æskilegt væri. Ójöfnuður komst á í þjóðfélaginu og þótti sjálfsagður, harka, klíkuskapur, virðingarleysi og græðgi hafa verið áberandi.

Hér þarf meira að koma til en að breyta stjórnarskrá, fækka bönkum eða styrkja fjölmiðla, þó að við ættum að gera allt þetta og miklu fleira. Við komum aðeins á breytingum með því að temja okkur smátt og smátt hin góðu gildi. Við þurfum að láta þau setja svip á líf okkar, með því að kenna börnum okkar með sögum og ævintýrum hvernig gott er að lifa og með því að fara fram með góðu fordæmi. Við þurfum að kenna þeim að setja sig í spor annarra, að bera virðingu fyrir hvort öðru og fyrir fullorðnum – með því t.d. að segja þeim dæmisögur um hve illa fer fyrir þeim sem ljúga, svíkja og stela. Á löngum tíma, hægt og hægt, smátt og smátt geta vaxið upp kynslóðir sem bera af okkur í heiðarleika, jafnréttishugun, kærleika og lýðræðishugsjón. Þetta er langtímaverkefni, eilíft verkefni einstaklinga, fjölskyldna, þjóða, allra jarðarbúa.

Þessi siðræna bylting þarf að eiga sér stað í foreldrahúsum, í skólum, í kirkjum og alls staðar þar sem ungviði kemur. Það þarf að vera viðfangsefni á fundum fullorðinna, viðfangsefni stjórnmálaflokka, lýðræðishreyfinga, trúfélaga, mannúðarfélaga og kjörinna fulltrúa á löggjafarþingi.

Þjóðkjörnir fulltrúar ættu að skammast til að hætta nú þegar þrasi og þrætum, ávirðingum og dylgjum og fara að tala saman svo sómi væri að. Samræðuhefð eins og hún hefur þróast í okkar lýðræðiskerfi er hvorki til fyrirmyndar eða sjálfsögð.

Aðventan býður upp á val
Nú fer aðventan í hönd, undirbúningstími jólahátíðarinnar. Er það ekki einmitt tíminn til að staldra við og spyrja: Hver eru þau gildi sem hafa dugað mér og mínum best til þessa? Hvernig get ég tryggt raunverulega hagsæld og andlega velferð til framtíðar — fyrir mig, þá sem mér eru kærir, þjóð mína, mannkyn allt. Hvernig vil ég mæta þeim sem standa höllum fæti, mínum minnstu systkinum nær og fjær. Hvernig vil ég vera? Hver er ég? Á hvaða leið er ég? Hvert vil ég
fara?

Anna Sigríður Pálsdóttir
Arnfríður Guðmundsdóttir
Baldur Kristjánsson
Hjalti Hugason
Pétur Pétursson
Sigrún Óskarsdóttir
Sigurður Árni Þórðarson
Sólveig Anna Bóasdóttir

Hvaða leið?

Endurreisn hefur gengið hægt. Hér skal þó ekki lagst á sveif með þeim sem telja að ekkert hafi verið gert. Vandinn sem við er að glíma er slíkur að íslensk stjórnmálastétt hefur aldrei staðið frammi fyrir neinu viðlíka. Stjórnmála- og embættismenn voru ekki undirbúnir og gátu ekki brugðist fumlaust við. Fleira hefur þó verið gert en við munum frá degi
til dags. Það eitt að félagsleg upplausn í kjölfar hrunsins risti ekki dýpra en raun ber vitni sýnir það glöggt.

Hvar er „nýja Ísland“?
Í byltingunni síðastliðinn vetur fæddist draumur um „nýtt Ísland“, gagnsætt og réttlátt samfélag sem reist yrði úr rústum hins gamla. Hugmyndin var að segja skilið við kunningjasamfélagið, samfélag einkavinavæðingar, helmingaskiptareglu, þöggunar og krosseignatengsla.

Ári eftir hrun er það áleitin spurning hvað líði þeirri gagngeru uppstokkun sem búsáhaldabyltingin krafðist. Er „nýtt Ísland“ í vændum eða erum við á leið í gamla farið?

Hvert stefnum við ef skuldir útrásarvíkinga verða afskrifaðar án þess að þeir missi fé í skattaskjólum, eignarhald á fyrirtækjum, meirihluta í hlutafélögum, gjafakvóta eða annan feng frá dögum „hins gamla Íslands“? Það væri merki um að „hið gamla“ hafi borið sigurorð af „hinu nýja”. Verði stjórnmálaleiðtogum sem þjóðin hafnaði veittar vegtyllur að gömlum sið er það merki um hið sama. Ef embættismenn sem rannsóknarnefnd Alþingis sýnir að hafi brugðist verða að nýju lykilpersónur í samfélaginu bendir það enn í sömu átt. Hrunið afhjúpaði gerðir kaupahéðna. Bylting og kosningar kváðu upp dóm yfir stjórnmálamönnum. Í tilfelli embættismanna verðum við að bíða skýrslna sem birtast á nýju ári.
„Hið nýja Ísland“ verður ekki til án uppgjörs og raunverulegra sinnaskipta. Það verður sumum sárt. Við skulum þá hafa hugfast að sársauki í íslensku samfélagi er ekki öllum ókunnur – til dæmis ekki þeim sem að ósekju urðu fyrir höggi hrunsins. Krafa um uppgjör verður þó að miða að réttlæti en ekki hefnd.

Gleðileg breyting
Lítum þó ekki framhjá því að sitthvað hefur breyst. Víða má sjá merki samstöðu. Fé safnast fyrir góð málefni. Fyrirtæki og einstaklingar leggja kirkjum og mannúðarsamtökum lið. Sjálfboðaliðar koma til starfa í hjálparstarfi innlendu sem erlendu. Miklu fleiri taka til máls en áður. Fólk hræðist ekki eins og áður að kveða upp úr með það hvað því finnst rétt og hvað rangt. Enginn er þess lengur umkominn að hafna því að mál séu á dagskrá.

Á sama tíma hefur traust á valdastofnunum minnkað. Það er að sumu leyti gott. Það er ætíð hættulegt að treysta valdi í
blindni. Á hinn bóginn þarf fólk að geta treyst helstu stofnunum samfélagsins, geta treyst réttlátri málsmeðferð lögreglu og dómstóla, treyst því að engir annarlegir hagsmunir stjórni gerðum þingmanna, treyst því að eftirlitsstofnanir séu í raun sjálfstæðar. Til þess að öðlast traust verða almannastofnanir að sýna í verki að þeim sé treystandi. Ódýrt traust er ekki lengur til.

Krafa um samstöðu
Á ártíð hrunsins er þess krafist af stjórnmálamönnum að þeir slíðri sverð og vinni sem samstilltur hópur að lausn þeirra mála sem á okkur hvíla. Þeir láti stjórnast af einlægum vilja til uppbyggingar, virðingu fyrir pólítiskum andstæðingum, gagnkvæmu trausti og rödd samviskunnar. Þegar við merkjum að þeir vinni með þetta að leiðarljósi munum við fylgja þeim jafnvel um grýtta slóð. Það er eina leiðin í átt til „nýja Íslands“.

Þótt á móti blási megum við aldrei slá af kröfunni um félagslegt réttlæti og velferð öllum til handa, einkum þeim sem standa höllum fæti. Stöndum ennfremur vörð um landið, náttúru þess og auðlindir. Krafan er sú að framundan sé betra og réttlátara samfélag en það sem við kvöddum fyrir ári.

Anna Sigríður Pálsdóttir
Arnfríður Guðmundsdóttir
Baldur Kristjánsson
Hjalti Hugason
Pétur Pétursson
Sigrún Óskarsdóttir
Sigurður Árni Þórðarson
Sólveig Anna Bóasdóttir

glaðvakandi

Kirkjugisting 11 ára barna
Það er líflegt í norskum kirkjum síðasta laugardag kirkjuársins. Öllum 11 ára skírðum börnum er boðið að koma í kirkjuna sína, vera í henni, njóta fræðslu, undirbúa messu sunnudagsins, taka þátt í leikjum, borða í safnaðarheimilinu, gleðjast á fjörmikilli kvöldvöku og gista. Allt frá Kristiansand í suðri og norður í Kirkenes er efnt til þessarar kirkjuferðar. Eins og á Íslandi hafa börn á milli tíu og þrettán ára aldurs grisjast frá barna- og unglingastarfi kirkjunnar. Þau finna sig ekki í smábarnastarfinu ekki nægilega gömul fyrir unglingafræðsluna. Því hafa margir spurt um hvað væri til ráða. Hvað skemmtilegast er boðið til ellefu ára barna um sólarhringsveru í kirkjunni á gamlársdegi kirkjuársins.

Lysvåken – glaðvakandi
Dagskráin er sérsniðin að þörfum krakkanna. Þau undirbúa messu sunnudagsins, sem er hátíð, nýársdagur kirkjunnar. Það er tilboð um upplifun í kirkjuhúsinu og á vettvangi kirkjunnar í félagi við jafnaldra. Börn á leið inn í unglingsár. Þau eru nýtt upphaf, eiga í sér nýja skynjun, þarnast nýrrar innsýnar. Lysvåken – glaðvakandi er yfirskrift þessa sólarhrings. “Vakið,” sagði Jesús. “Þér eruð ljós heimsins,” sagði hann líka. “Verið glöð” minnir postulinn á í bréfum sínum. Kristinn maður má við lok kirkjuárs gleðjast og þakka, vaka í vitund um hið stóra samhengi, gjafir, líf og gæði. Trúin hvetur til vöku og gleði. Það er gott veganesti fyrir lífsgöngu barna, unglinga og líka hinna sem eldri eru.
Íslenskir krakkar glaðvakandi líka!

“Glaðvakandi” eru margir í norsku kirkjunni við þessa tímaskil. Við megum gjarnan flytja inn í okkar íslenska kirkjulíf þessa dagskrá og koma henni á. “Fyrir alla muni notið hugmyndina, kirkjan á hana. Þið eruð hluti þeirrar fjölskyldu! Þetta er frábær dagskrá, efnið er allt á netinu” sögðu kollegar mínir í Noregi. Ellefu ára börn mega gjarnan fylla íslenskar kirkjur með orðum, gleði, hugsunum, bænum, áhyggjum lestrum, já veru sinni. Kirkjan er til fyrir Guð og þar með framtíðina. Það er besta ævintýraferðin sem hægt er að fara.

Birtist einnig á vef þjóðkirkjunnar tru.is 28. nóvember 2009.

dásamleg lúða

Marineruð lúða með piparrótarsósu

700 gr Lúða
3-4 sítrónur

Lúðan skorið í teninga, t.d. 1,5 cm á kant. Lagt í sítrónulög, látið fljóta vel yfir. Sett í glerílát og látið marinerast í nokkra klukkutíma. Gjarnan hræra einu sinni, svo vökvinn komist allur að fiskinum.

1 stk rauðlaukur smásaxaður
2 tsk oregano
2 stk paprika, ein rauð og önnur gul – saxaðar smátt
1/2 bolli góð ólífuolía
skvetta agavesyróp eða 1 msk sykur
1 tsk pipar
1 tsk salt
1 “lúka” steinselja
pínulítið la pasta chili sósa, má vera tabasco
100 ml Heinz sweet relish

Fiskur þerraður/sigtaður og raðað í fat. Gumsið ofaná.

Borið fram með piparrótarsósu um góðu brauði.

Piparrótarsósa með eplum

1 lítil krukka eplamauk (þ.e. barnamatur)
1 msk sítrónusafi
1 dós sýrður rjómi
2 msk majones
1/2 saxað epli
4-5 msk fersk rifin piparrót
sæta t.d. agave og salt eftir smekk.

Blandið öllu vel saman í skál og látið standa í lokuðu íláti í kæli í 2-3 tíma. Bragðbætið sósuna með sykrinum og saltinu eftir að hún hefur staðið í kæli. Berið sósuna fram kalda. Borið fram með góðu salati.