Óhamingju Íslands verður allt að vopni.  Kreppa kirkjunnar er á allra vörum og tilefnið dapurlegt. Í góðviðrinu í vikunni sat hópur úti fyrir kaffihúsinu Sólon í Bankastrætinu og ræddi ástandið í þjóðfélaginu. Allt í einu sagði einn í hópnum hátt og snjallt, svo hátt að allir sem gengu framhjá gátu heyrt hvað maðurinn sagði: “Þetta er allt eins. Það er eins með kirkjuna, dómstólana og launaseðlana – ég bara botna ekkert í þessu.”

Launaseðlarnir eru stundum furðulegir og í engu samræmi við hvað mönnum finnst að ætti að standa á þeim. Dómstólarnir eru gagnrýndir eða lofaðir allt eftir afstöðu og hagsmunum ummælenda. En kirkjan – ja hver botnar í henni?

Hvernig líður kirkjunni núna? Fjölmiðlarnir hafa miðlað átakanlegri mynd af hinu kirkjulega “yfirliði” í sögu og samtíð. Fólki líður illa þegar illvirki eru framin, enn verr þegar menn, sem traust hefur verið borið til, bregðast. Og svo er hjartanístandi þegar seint og illa gengur að viðurkenna brotin. En brotamenn hafa alltaf verið og eru forhertir og varnarhættir og sálfsblekkingar byrgja mönnum sýn. Þrátt fyrir að kirkjan hafi í raun komið á fót góðu viðbragðskerfi, hafi góðan ásetning og eigi vel virkt fagráð í kynferðisbrotum var þó ekki mokað út á sínum tíma þegar kynferðisbrot fyrrverandi biskups komust í hámæli. Málið hefur reynst vera krabbi kirkjunnar. Ekki var tekið á rótum meinsins og þá fer illa, meinið verður bara verra. En það er ekki nóg að rífa mítur og kórkápu af biskupi – eða mynd af vegg – heldur varðar málið annað og meira en einn mann.  Um er að ræða menningu, starfshætti og afstöðu, sem varðar okkur öll, viðhorf og afferli.

Það er verkefni okkar framundan að gera allt málið upp. Nú er komið að kirkjuskúringu, sem ekki verður undan vikist. Traust er grundvallaratriði í samhengi trúarinnar. En traust gagnvart mismunandi starfsþáttum kirkjunnar er orðið köflótt. Við það eigum við ekki að sætta okkur. Skúrum í krísunni og verðum traustsins verð sem kirkja.

Jerúsalem – Jeríkó

Fyrst að guðspjallstextanum, sem er ótrúlega hittinn og  beittur hvað varðar nútímavanda kirkju, en varðar líka hlutverk einstaklinga. Saga dagsins er um ferðalanga á veg frá Jerúsalem austur og niður til Jeríkó. Þetta var n.k. Hellisheiðarvegur í Palestínsku samhengi. Hann var fáfarinn og því hættulegur. Aðeins hugaðir menn – eða þeir sem urðu vegna vinnu eða aðstæðna – fóru leiðina einir eða fámennir. Ræningjarnir áttu griðland í eyðimörkinni, komu og fóru með skyndingu. Ferðalangurinn í dæmisögu Jesú var samt á ferðinni niður gil og skorninga í átt til Jeríkó í Jórdandal. Skyndilega voru ræningjarnir komnir og umkringdu hann, slitu af honum klæði og fjármuni, börðu, stungu og skildu síðan eftir við vegarkantinn. Hrægammarnir hnituðu hringa hátt í lofti og hlökkuðu yfir bráð sinni. Þó varð bið á að þeir steyptu sér.

Prestur musterisins í Jerúslaem var á ferð á annexíuna í Jeríkó. Hann sá auðvitað hinn slasaða en sinnti ekki góðverkum og fór hratt hjá. Skóhljóð að nýju og vonir fórnarlambsins kviknuðu. Það var levítinn, sem var á ferð. Hann var kunnur fyrir guðsþjónustuhald sitt, en einnig hann var á hraðferð. Síðast kom svo Samverji, sem var annars flokks borgari í löndum Gyðinga, sem var litið niður til. En það var það var hann, sem stöðvaði asnann sinn og vann líknarverkið, batt um sár, gaf manninum að drekka og reiddi hann til læknandi manna og kostaði spítalavistina. Það var sá, sem síst hefði mátt búast við að væri almennilega innréttaður, sem reyndist vandanum vaxinn og brást rétt og vel við aðstæðum. Hinum slasaða var bjargað frá fullkominni niðurlægingu.

Elska – en hvernig?

Þetta er mögnuð saga um fórnarlamb, sem varð ekki aðeins fyrir árás heldur óþarfa þjáningu, niðurlægingu og hörmungum í kjölfarið vegna afskiptaleysis guðsmanna þess tíma. Merking frásagnarinnar verður því áleitin í samtíma okkar vegna atburða síðustu vikna. En hún varðar líka viðburði í einkalífi okkar. Hvernig förum við með fórnarlömb almennt og hvernig hegðum við okkur þegar við sjáum fólk órétti beitt? Göngum við erinda hinna kúguðu og hrjáðu, niðurlægðu og þeirra sem ráðist hefur verið á? Erum við reiðubúin að vera málsvarar fórnarlamba? Erum við tilbúin að berjast við ofbeldismenn, kúgandi kerfi og fórna tíma okkar í erfiða baráttu? Saga Jesú varðar okkur öll og henni er ekki aðeins beint til presta og biskupa í sálgæsluaðstæðum.

Jesús sagði söguna til að kenna guðfræðingi list trúarinnar. Sá vildi kanna skoðanir Jesú og spurði hinnar ævarandi spurningar: “Hvað á ég að gera til að öðlast eilíft líf?” Jesús þekkti bæði spurninguna og líka svör fræðinganna. Hann vissi vel, að hornsteinn í trúarhugsun Gyðinga var hið gamla og góða: “Elska til Guðs og elskan til náungans.” En hvað merkir að elska Guð og elska náungann? Svörin voru mörg og útlistandi lagabálkar fræðinganna skýrir. En Jesús vildi benda á aðalatriðið, að menn skildu og tileinkuðu sér virka elskuafstöðu og sagði því þessa snilldarsögu.

Allir vissu að vegurinn til Jeríkó var óhappavegur. Ræningjar tóku tolla og engum lögum varð komið yfir þessi börn eyðimerkurinnar. En prestarnir, þjónar musteranna urðu að fara til útkirkjunnar niður í Jeríkó. Þeir lutu vaktkerfi og urðu að fara til musterisins þar neðra til þjónustu. Þar sem ekkert prestssetur eða safnaðarheimili var þar né mötuneyti urðu þeir að taka með sér peninga til að greiða fyrir næturgistingu og mat. Jesús þekkti líka reglurnar, sem prestarnir urðu að hlýða. Þeir máttu t.a.m. ekki snerta lík, né heldur dauðvona menn til að saurgast ekki og eyðileggja þar með guðsþjónustuhaldið. Og Jesús setti saman söguna til að opna lokað þjónustukerfi, trúarkerfi sem ekki tók tillit til aðstæðna og lífs fólks.

Guðfræðingurinn spyr: Hvað á ég að gera til að öðlast eilíft líf.” Hann þekkti hvernig átti að svara spurningunni. En Jesúsagan opinberaði honum veikleika kenningarinnar. Auðvitað hafði hann sjálfur farið Jeríkóleiðina. Hann þekkti óttann við ræningjana og skildi því sneiðina. Helgihaldið og reglurnar um afskipti presta af sjúkum voru til að hefta ferðalanga við að liðsinna deyjandi manni. Guðsdýrkun samtíðarinnar var gömmunum hin besta hjálp. Það var og er ólíðandi hvað varðar inntak trúar og áherslu hins elskandi guðshugtaks kristninnar. Og prestarnir héldu áfram að stika niður til Jeríkó með spurn í hug. “Hvernig á ég að lifa til að öðlast eilíft líf?” En maðurinn lá við vegarbrún. Hvaða trúarlíf er það og hversu lífvænlegt?

Trú sem heyrir vein

Jesús stingur á hneigð manna til stofnanavæðingar og að reyna að bjarga sér á kostnað samferðarmanna. Það er eigingjörn afstaða, sem eflir menn á himinferðinni en heyrir ekki hróp niðurlægðra kvenna. Guðsdýrkun er sýndarmál ef náunginn gleymist. Fagrir helgisiðir eru flótti, ef menn tjá hræðileg mál í kirkjum en aðeins er skellt við skollaeyrum.

Guðsdýrkun kemur fram í hvernig umhyggjan við fólk er. Guðfræðingurinn skildi sögu Jesú. En boð Jesú er skýrt. “Far þú og gjör slíkt hið sama….” Það þýðir að við eigum bjarga öllum þeim sem gammarnir hlakka yfir. Þar eru vatnaskilin. Þar er stefna kirkjunnar og dómur hennar. Þar er hvöt hins kristna manns og lífsvísir.

Kirkjan fyrir lífið

Við erum kirkja, fjölskylda Guðs. Okkur er falið að bera fréttir til manna um, að þessi heimur er ekki og má ekki vera leiksoppur grimmra örlaga, heldur í góðum höndum. Okkur er falið að fara vel með þennan dýrgrip sem heitir kirkja. Okkur er falið að feta í fótspor hans, sem var hinn eini miskunnsami Samverji, sem kom í heim manna til að líkna og lækna algerlega. Menn, sem eiga slíkan skilning, vita að kirkjulíf er ekki hálfvelgja, heldur er um líf og dauða að tefla.

Í dag eru börn borin til skírnar í kirkjum landsins og um allan heim. Þar engin krísa. Þúsundir koma til kirkju á Íslandi í dag og taka þátt í lífssöngvum og leggja lífinu lið. Fólki er þjónað vel. Það er engin kreppa í þeim kirkjumálum. Kirkjan eflist í landinu.Traustið er líklega óbrenglað til hverfiskirkjunnar en minnkandi í garð til yfirstjórnar þjóðkirkunnar? Kirkjustofnunin er í krísu en ekki kristindómurinn. Við verðum að spyrja stórra spurninga um hvort við eigum að afbyggja stofnunina? Hver er tilgangur kristninnar? Jú, að elska Guð og elska fólk. Allt sem hindrar, hvers konar siðvenjur og kirkjukerfi eiga að lúta þeim kvörðum. Við viljum að kirkjan sé alltaf öruggur staður fyrir uppvaxandi líf og kynslóð, staður sem veitir vaxtarmöguleika, frið, stuðning og ást.

Í þeim ofbeldismálum, sem hafa verið opinberuð og rædd síðustu daga hefur komið ljós, að í kirkju okkar var ekki geta til að hlusta á konur sem höfðu orðið fyrir ofbeldi með því móti að ganga erinda þeirra. Ég ætla ekki að dæma þá sem brugðust, en ég held hins vegar að ég gangist við að kirkjan okkar er dæmd þar með og við eigum að gangast við ábyrgð okkar og tryggja að hreinsað verði út og breytt verði til bóta. Að mínu viti er vilji meðal presta og starfsfólks kirkjunnar til að læra af mistökum og gera betur til að hinir rændu og særðu liggi ekki lengur í áratugi. Jesúsagan knýr kirkjuna til að læra að verða betri málsvari hinna kúguðu og efla hæfni til að taka á brotamönnum. Brotasæknir menn hafa um aldur reynt að nýta sér góðgirni trúmanna og umburðarlyndi kirkjunnar. Skúrum út og notum viðeigandi meðul til að glíma við illskuna.

Mér er ofarlega í huga þakklæti til þeirra kvenna, sem hafa haft í sér dug og staðfestu til að minna á sannleikann. Á þeim var brotið, þær rændar gleði sinni og síðan svívirtar með skeytingarleysi eða getuleysi. Þær hafa ekki valdið kirkjunni skaða því kirkja á og má aldrei vera hrædd við sannleikann og kirkja má aldrei vera vettvangur þöggunar, kúgunar eða neins konar bælingar. Þökk sé þeim, sem kalla okkur til ábyrgðar og kirkjuhreinsunar. Ef til væru hetjuverðlaun kirkjunnar myndi ég leggja til að þeim yrðu veitt slík viðurkenning.

Spegill þinn

Smásaga Jesú á erindi við þig. Þetta er saga, sem er eins og spegill til að spegla og skoða sig í. Er líf þitt hraðferð? Gefur þú þér ekki tíma til hins mikilvæga? Heyrir þú veinin, sérðu sárin, veistu af ræningjunum og flýtir þér samt framhjá? Er þín ferð til eilífðarverkanna svo hröð að þú hafir ekki tíma til að hlúa að lífinu? Það er þetta, sem Jesús vill fá okkur til að hugsa um.

Kirkjulífið stendur ekki eða fellur með trausti til stofnunar, biskups, kirkjustjórnar, afstöðu til lagagreina eða hversu margar krónur eru greiddar í sóknargjöld. Allt eru þetta mikilvægt en ekki afgerandi lífsforsendur.

Jesús vill, að kirkjan hans sé elskurík og án afneitunar í meginmálum og ekki síst réttlætismálum, mikil hreyfing manna, sem lært hafa að guðsþjónusta er jafnframt skilvís og ákveðin þjónusta við menn. Í lok guðspjallsins segir Jesús: “Far þú…. og ger slíkt hið sama….” Já, kirkjan er í krísu en ekki Jesús Kristur. Kreppur eru alltaf til að betra. Nú er komið að bótum, bæði í stofnun og í eigin ranni.

Ef þú skilur ekki dómskerfið, launaseðil eða kirkjuna máttu þó skilja og vita, að kristindómur er þjónusta við Guð og þjónusta við menn – elska Guð og elska menn. Það er sameiginlegt hlutverk þitt og mitt – okkar allra.

Prédikun í Neskirkju, 29. ágúst, 2010, 13 sd. e. trin.

Í lok messu minnti ég á að á þeim málum sem rædd voru í prédikun væru margar hliðar og að fleiri túlkanir væru mögulegar en þær sem ég tjáði. Boðið var til samtals og margir voru til viðræðu í kirkjukaffinu. Við, kirkjufólkið og þjóðin, höfum bara efni á einlægri umræðu og uppgjör. Takk Neskirkjufólk fyrir samfélag.

Textaröð:  A

Lexía:  1Mós 4.3-16a

Einhverju sinni færði Kain Drottni fórn af ávexti jarðarinnar. Abel færði einnig fórn af frumburðum hjarðar sinnar og feiti þeirra. Drottinn gaf gaum að Abel og fórn hans en leit ekki við Kain og fórn hans. Þá reiddist Kain mjög og varð þungur á brún. Drottinn sagði við Kain: „Hví reiðist þú og ert þungur á brún? Er ekki svo að þú getur verið upplitsdjarfur ef þú gerir rétt, en gerir þú rangt þá liggur syndin við dyrnar? Hún girnist þig en þú getur sigrast á henni.“ Þá sagði Kain við Abel, bróður sinn: „Göngum út á akurinn.“
Og er þeir voru á akrinum réðst Kain á Abel, bróður sinn, og drap hann. Þá sagði Drottinn við Kain: „Hvar er Abel, bróðir þinn?“ Kain svaraði: „Það veit ég ekki. Á ég að gæta bróður míns?“ Drottinn sagði: „Hvað hefurðu gert? Blóð Abels, bróður þíns, hrópar til mín af jörðinni. Þess vegna skaltu vera bölvaður og burtrekinn af jörðinni sem opnað hefur munn sinn og tekið á móti blóði bróður þíns er þú úthelltir. Þegar þú yrkir jörðina skal hún ekki framar gefa þér uppskeru sína. Landflótta og flakkandi skaltu vera á jörðinni.“
Kain sagði við Drottin: „Sekt mín er meiri en svo að ég fái borið hana. Nú hefur þú rekið mig burt af landinu. Ég verð að fela mig fyrir augliti þínu, landflótta og flakkandi um jörðina. Þá getur hver sem finnur mig drepið mig.“ Drottinn sagði við Kain: „Svo skal ekki verða. Hver sem drepur Kain skal sæta sjöfaldri hefnd.“
Og Drottinn setti merki á Kain til þess að enginn sem rækist á hann dræpi hann. Og Kain gekk burt frá augliti Drottins.

Pistill:  1Jóh 4.7-11

Þið elskuðu, elskum hvert annað því að kærleikurinn er frá Guði kominn og hver sem elskar er barn Guðs og þekkir Guð. Sá sem ekki elskar þekkir ekki Guð því að Guð er kærleikur. Í því birtist kærleikur Guðs til okkar að Guð hefur sent einkason sinn í heiminn til þess að hann skyldi veita okkur nýtt líf. Þetta er kærleikurinn: Ekki að við elskuðum Guð heldur að hann elskaði okkur og sendi son sinn til að vera friðþæging fyrir syndir okkar.
Þið elskuðu, fyrst Guð hefur elskað okkur svo mikið þá ber okkur einnig að elska hvert annað.

Guðspjall:  Lúk 10.23-37

Og Jesús sneri sér að lærisveinum sínum og sagði einslega við þá: „Sæl eru þau augu sem sjá það sem þér sjáið. Því að ég segi yður: Margir spámenn og konungar vildu sjá það sem þér sjáið en sáu það ekki og heyra það sem þér heyrið en heyrðu það ekki.“

Lögvitringur nokkur sté fram, vildi freista Jesú og mælti: „Meistari, hvað á ég að gera til þess að öðlast eilíft líf?“
Jesús sagði við hann: „Hvað er ritað í lögmálinu? Hvernig lest þú?“
Hann svaraði: „Elska skalt þú Drottin, Guð þinn, af öllu hjarta þínu, allri sálu þinni, öllum mætti þínum og öllum huga þínum og náunga þinn eins og sjálfan þig.“
Jesús sagði við hann: „Þú svaraðir rétt. Ger þú þetta og þú munt lifa.“
En lögvitringurinn vildi réttlæta sjálfan sig og sagði við Jesú: „Hver er þá náungi minn?“
Því svaraði Jesús svo: „Maður nokkur fór frá Jerúsalem ofan til Jeríkó og féll í hendur ræningjum. Þeir flettu hann klæðum og börðu hann, hurfu brott síðan og létu hann eftir dauðvona. Svo vildi til að prestur nokkur fór ofan sama veg og sá manninn en sveigði fram hjá. Eins kom og Levíti þar að, sá hann og sveigði fram hjá. En Samverji nokkur, er var á ferð, kom að honum og er hann sá hann kenndi hann í brjósti um hann, gekk til hans, batt um sár hans og hellti í þau viðsmjöri og víni. Og hann setti hann á sinn eigin eyk, flutti hann til gistihúss og lét sér annt um hann. Daginn eftir tók hann upp tvo denara, fékk gestgjafanum og mælti: Lát þér annt um hann og það sem þú kostar meira til skal ég borga þér þegar ég kem aftur.
Hver þessara þriggja sýnist þér hafa reynst náungi þeim manni sem féll í hendur ræningjum?“
Hann mælti: „Sá sem miskunnarverkið gerði á honum.“
Jesús sagði þá við hann: „Far þú og ger hið sama.“

Björgun og áheit

Sagan um upphaf kirkjunnar á Strönd er, að ungur bóndi hafi verið að koma með timburfarm frá Noregi til gerðar eigin húss. Illvirðri gerði áður en skipið náði landi. Skipverjar fengu ekki við veður ráðið og bóndinn fylltist örvæntingu. Í dauðaskelfingu hét hann að gefa viðinn til kirkjubyggingar á þeim stað, sem landi væri náð. Þegar hann hafði heitið þessu birtist honum ljósengill fyrir stefni skipsins og varð þessi sýn stefnumið sem síðan var stýrt eftir. Engillinn fór fyrir skipinu gegnum brimgarðinn og barst skip, fólk og farmur þannig inn á vík, sem síðan nefndist Engilsvík. Ofan við malarkambinn reis síðan Strandarkirkja.

Þessi saga, sem er auðvitað helgisögn, er talin vera frá 12. öld og hefur síðan verið sögð og endursögð. Strandarkirkja hefur alla tíð verið áheitakirkja og verið mörgum nokkur sálarfesta í ágjöfum og róti lífsins. Áheitatrúin tjáir traust á æðri mátt og áheit birta jafnframt vitund um, að máttur hins heilaga þéttist og magnist á ákveðnum stöðum, við sérstakar aðstæður og í ákveðnu samhengi. Áheitastaðir verða þeim sem tengjast þeim heilagir staðir, táknstaðir og jafnframt farvegir og staðfestingarreitir krafts og æðri gilda. Og enn í dag komum við í Strandarkrikju við Engilsvík – til að vitja máttar, hins heilaga, ljósengils, þess guðlega stuðnings, sem hjálpar okkur á vondum dögum en líka góðum. Enn leitar fólk í Strandarkirkju og eftir að þessari athöfn lýkur mun ég skíra tvö börn í krafti þess, sem verndar þessa kirkju, þenna stað og reyndar alla veröldina.

Þróun kirkjunnar

Í vikunni hefur tvennt leitað á huga minn. Annað er kraftur í kirkju nærsamfélagsins, í hverfiskirkjunni. Hitt er skipan og þróun íslensku þjóðkirkjunnar. Hvert stefnir hún? Hvert stefna kennimenn henni, hvert stefna stjórnir hennar og hvert stefnir almenningur? Nýtur kirkjan trausts eða er traustið köflótt allt eftir því við hvað er átt og hverja? Gagnrýni dynur á þjóðkirkjunni og flæðir á vefnum. Ærin tilefni hafa gefist, ljót mál verið rædd og á Guðs “gæslulýð” bornar hræðilegar sakir. Prédikunarstóll er ekki og má aldrei að vera vettvangur dóma. Því mun ég ekki ræða ávirðingar hér. Hins vegar vekur athygli mína hversu mörgum er misboðið og hrópa. Og það má öllum ljóst vera, að við sem kirkja eigum og megum aldrei að líða að fólk, allra síst prestar eða starfsfólk kirkjunnar, geti stöðu sinnar vegna framið glæpi. Við eigum ekki þagga eða kæfa mál sem varða óhæfu, hver sem hún er og hverjir sem eiga í hlut. Því fagna ég gagnrýni. Kirkja, sem engin gagnrýnir er ekki burðug og kirkjuna á og má gagnrýna. Hana þarf að rýna til gagns. Hin lútherska kirkja á í hefð sinni afar sterka áherslu á að kirkjuna þurfi stöðugt að endurskoða og bæta. Og við megum lifa í þessu viðhaldshlutverki, bótahlutverki, ecclesia semper reformanda. En hvert er hlutvek nútímakirkju og hvernig getur ungt fólk, almenningur í landinu, við öll, notið kirkjunnar best?

Ungt og glaðvakandi fólk

Fyrst nærkirkjan og vandræðalaus gleði kirkjulífsins. Þessa liðnu viku hef í mínu kirkjulega samhengi, á Högum og Melum Reykjavíkur, uppfrætt, ásamt öðrum, 80 ungmenni á sumarnámskeiði í fermingarfræðslu Neskirkju. Það hefur verið afar ánægjulegt. Börnin kunna meira af bænum en ég átti von á. Mig undrar visku þeirra. Þau hafa þroskaðri trú en margir kynnu að halda að óreyndu. Þau fara um kirkjuna sína án hiks, en virða hið helga og ganga vel um. Þau eru gagnrýnin og spyrja hiklaust erfiðustu spurninganna. Heilindin eru mikil, gagnrýnin óhvikul og leit sannleika skýr. Ég fagna þessu klára fólki. Ég er stoltur af að fá að þjóna þeim og framtíð Íslands. Kannski mætti draga saman afstöðu þeirra sem gagnrýna samstöðu með kristninni. Kirkjan þarf að gagnast þeim með sanni, þau standa með hinum kristna boðskap en þau hafa gagnrýni í sér og endurskoða stöðugt samstöðu í ljósi gilda og virkni.

Af kynnum mínum við meirihluta fermingarungmenna í mínum söfnuði hef ég enga ástæðu til að óttast um framtíð kristni eða þroska kristni. Unga fólkið gerir kröfu um, að kirkjan taki þátt í lífsglímu samtíðar. En það er jafnframt ljóst að þau hafa engan áhuga á gagnrýnislausum sið, götóttri kirkju eða þjónkun við hefðir og siði fortíðar – bara venjunnar vegna. Kirkjulíf verður að svara gildaleit fólks. Trú þessa unga fólks getur ekki lifað og þroskast nema hún eigi samhljóm við samtímagildi þeirra. Kirkjan, starfshættir hennar og trúin verða að ríma við – eða alla vega svara lífsmálum og lífsglímum samtímans. Annars verður þetta unga fólk heimilislaust í kirkjunni og fer þegar því er ekki þjónað með trúverðugu og ábyrgu móti. Kirkjan verður að lifa með fólki, en ekki á eftir fólki eða gegn því. Gagnrýnin samstað er dýrmæti í lífi fólks, þjóðar og kirkju. Við þurfum að efla með okkur iðkun gagnrýninnar samstöðu. Þá mun vel fara í samfélaginu almennt og kirkjunni sérstaklega.

Strandarkirkja og þjóðkirkjan

Vegna ferðar í Strandarkirkju hefur mér orðið tíðhugsað til hlutverks þessarar máttarkirkju við Engilsvík. Þetta er undrakirkja, við jaðar heimsins, á mörkum hafs og hins óbyggilega. Í því er að einhverju leyti fólgin hin sterka tilfinning af stað og krafti þessa kirkjuhúss. Og svo er helgisagan um mátt áheitanna samofin tilfinningu fyrir mörkum eða mærum í náttúrunni.

Á mig hefur leitað meginspurningin hvort Strandarkirkja sé kannski að verða tákn um stefnu þjóðkirkju samtímans, um hvað þjóðkirkjan sé að verða? Eru kirkjur þjóðarinnar, í bæjum, sveitum og þorpum landsins að verða táknstaðir á röndinni, á mörkum lífsins? Eru þær hús, oft lýst í myrkri, staðir sem hægt er að vita af og sjá til, eins og mikilvæg kennileiti sem eru eins og vegvísar, vegprestar? Er veruleiki kirkjunnar að færast út á kantinn, út úr almannarýminu og út á brún? Það fer enginn sæmilega óbilaður maður að kirkju í myrkri þótt upplýst sé. Getur verið, að menn vilji hafa kirkjuna þarna álengdar, en vilji ekki og hafi jafnvel enga þörf fyrir að vera í því húsi nema nokkrum sinnum og af ærnu tilefni – á stórhátíðum og á krossgötum æfinnar? Já, kirkjuhús eiga vitaskuld að vera falleg og það á að halda þeim vel við – um það er fólk almennt sammála. Kirkjunum eigi gott og ábyrgt fólk að þjóna, sem kunni til verka þegar á bjátar eða eitthvað ber við í lífinu, til góðs eða ills. Að öðru leyti eigi þjónar kirkjunnar ekki að trufla okkur, né nokkuð það að koma uppá, sem skemmir stemmingu okkar eða jákvæða fjar-vinsemd almennings til kirkjunnar. Þetta sem ég lýsi má kalla fjarkirkju til aðgreiningar frá allt annari kirkjuvitund, sem nefna má nærkirkju, sem vakningamenn leggja mikla áherslu á og kirkjudeildir tilfinninganna.

Jesús og opnun

Í texta þessa sunnudags er sagt frá undri og textinn sæmir undrastað. Jesús framdi gjörning og læknaði málhelti og heyrnarleysi. Í textanum segir, að Jesús hafi stungið puttunum í eyru hins daufdumba. Það er raunar kostulegt að Jesús hafi potað í eyrun á manni! Og svo vætir hann tungu hins málhalta með munnvatni sínu. Effaþa, segir hann – opnist þú. Og svo varð – hlustir opnust og málheimur líka, maðurinn heyrði og mælti.

Um þessa sögu má vitaskuld margt segja. Hún er hluti af kraftaverkahefð og leyndarhefð, sem liðast um þrjú fyrstu guðspjöllin. Tökum textann til okkar og samtíðar okkar. Opnum vitund og veru okkar gagnvart því, að þau sem hafa orðið fyrir alvarlegu ofbeldi geta oft ekki talað í áratugi og þurfa hjálp til að ná heyrn og máli. Kirkjan á að ganga erinda þeirra, iðka kraftaverk Jesú á fórnarlömbum og taka á gerendum. En lærisveinar Jesú, við öll, kristin kirkja og prestar þar með taldir, eigum að ganga erinda sannleika og réttlætis.

Strandarkirkja er áheitastaður, staður hins heilaga. Kirkjur eiga að vera staðir hins heilaga, ekki staðir fyrir fjármuni, heldur að vera farvegir fyrir kraftaverk í þágu lífsins, öruggir staðir þar sem fólk fær skjól, lækningu, styrk, heyrn og mál. Kirkja Krists á alltaf að þjóna lífinu og fólki. Við lendum öll einhvern tíma í krísu. Við erum á ferð með timbur okkar, verkefni, áhyggjur okkar og drauma, en svo dynja stórviðrin yfir, áföllin, eins og hendi sé veifað og háskinn getur verið skelfilegur. Táknsaga þessarar kirkju, Strandarkirkju, er um okkur og hvað getur gerst í lífi okkar. Í vanda og voða er andi Guðs alltaf innan seilingar og hjálpar okkur, beinir lífsfleyi okkar upp í Engilsvík, líka stórskipi landskirkna og heimskirkjunnar. Við þurfum ekki endilega að byggja ný kirkjuhús eða nýjar stofnanir, en við eigum skilyrðislaust að ganga erinda hins góða, beita okkur í þágu þess að heyrn batni, orð verði til lífs og varnar þeim sem hafa farið á mis við eitthvað mikilvægt. Nú sem endranær þurfum við engil Guðs, góða leiðsögn, fingur í eyru, vatn á tungu, til að kraftaverk verði, fólk mæli, daufir heyri, lífið lifi og draumar rætist. Opnist þú – það er orð dagsins og boð Guðs til síns lýðs, sinnar kirkju.

Amen

Prédikun í Strandarkirkju, Selvogi, 22. ágúst, 2010.

Textaröð:  A 12. sd. eftir þrenningarhátíð

Lexía:  Jes 29.17-24

Er ekki skammt þar til
Líbanon verður að aldingarði
og Karmel talið skóglendi?
Á þeim degi munu daufir heyra orð lesin af bók
og augu blindra sjá þrátt fyrir skugga og myrkur.
Þá mun gleði auðmjúkra aukast yfir Drottni
og hinir fátækustu meðal manna
munu fagna yfir Hinum heilaga Ísraels.
Kúgarinn verður ekki lengur til,
skrumarinn líður undir lok,
öllum, sem hyggja á illt, verður tortímt
og þeim sem sakfella menn fyrir rétti,
þeim sem leggja snörur fyrir þann sem áminnir í hliðinu
og vísa hinum saklausa frá með innantómu hjali.
Þess vegna segir Drottinn,
sem endurleysti Abraham, við ættbálk Jakobs:
Nú þarf Jakob ekki að blygðast sín lengur
og andlit hans ekki framar að fölna
því að þegar þjóðin sér börn sín,
verk handa minna, sín á meðal
mun hún helga nafn mitt,
helga Hinn heilaga Jakobs
og óttast Guð Ísraels
og þeir sem eru villuráfandi í anda
munu öðlast skilning
og þeir sem mögla láta sér segjast.

Pistill:  2Kor 3.4-9

Það er vegna Krists sem ég er svo öruggur frammi fyrir Guði. Ekki svo að skilja að ég sé sjálfur hæfur og geti eitthvað sjálfur heldur er hæfileiki minn frá Guði. Guð hefur gert mig hæfan til að vera þjónn nýs sáttmála sem ekki er ritaður á bók heldur er hann andlegur. Því að bókstafurinn deyðir en andinn lífgar.
Lögmálið var skráð með bókstöfum og höggvið á steina. Þó að þeir sem þjónuðu því dæju var dýrð þess slík að Ísraelsmenn gátu ekki horft framan í Móse vegna ljómans af ásýnd hans sem þó varð að engu. Hversu dýrlegri mun þá sú þjónusta vera sem fram fer í anda? Ef þjónustan sem sakfellir var dýrleg þá er þjónustan sem réttlætir enn þá auðugri að dýrð.

Guðspjall:  Mrk 7.31-37

Síðan hélt Jesús úr Týrusarbyggðum, um Sídon og yfir Dekapólisbyggðir miðjar til Galíleuvatns. Þá færa menn til hans daufan og málhaltan mann og biðja hann að leggja hönd sína yfir hann. Jesús leiddi hann afsíðis frá fólkinu, stakk fingrum sínum í eyru honum og vætti tungu hans með munnvatni sínu. Þá leit hann upp til himins, andvarpaði og sagði við hann: „Effaþa,“ það er: Opnist þú.
Og eyru hans opnuðust og haft tungu hans losnaði og hann talaði skýrt. Jesús bannaði þeim að segja þetta neinum en svo mjög sem hann bannaði þeim því frekar sögðu þeir frá því. Menn undruðust mjög og sögðu: „Allt gerir hann vel, daufa lætur hann heyra og mállausa mæla.“

Vegir og ferðir eru heillandi mál. Við menn erum ferðalangar – ekki aðeins í tíma heldur rými. Við hefjum för okkar í móðurkviði, reynum margt sem fóstur, förum “þrengslin” á leið úr móðurlífi. Síðan er ferðalag alla æfi og áfram til eilífðar. Stundum gengur vel en  lífsfærðin getur líka verið slæm og menn lenda í vegleysum. Hvað er svo í framtíðarlandinu? Eitt sinn vorum við fóstur sem fórum úr móðurhlýjunni inn í allt öðru vísi heim. Og svo verða önnur ofurskil þegar við förum yfir mæri tíma og eilífðar. En við megum alveg búast við að þar verði gott því þar er Guð.

Vegagerð Guðs

Vegir og vegagerð. Ég las áðan úr Jóhannesarguðspjalli. Jesús sagði: “Ég er vegurinn…” Og það merkir ekki að hann hafi útflatt sjálfan sig í kornastærð 10-19 eða hann hafi viljað að menn völtuðu yfir sig. Ég er vegurinn… Það merkir að hann gerði torleiði fært, opnaði það sem áður var lokað og mönnum ófært. Vegamenn íslands, Þróttarar og við öll ættum að meta og þakka svo góðan ásetning. Svo bætti Jesús við að hann væri sannleikurinn og lífið. Það er flottur vegur. Ekki einu sinni vegatollur, ekkert torleiði, bara vilji til að halda leiðina, taka þátt í ferðinni, njóta hennar og menn eru hvattir til að vera góðir og tillitssamir ferðafélagar. Og þar sem þetta flutningafyrirtæki himinsins er vel rekið mega menn gera ráð fyrir að tækin séu góð, stjórnin í lagi, vinnan skili og allt gangi upp. Himininn, já það er máttugt, já þróttmikið félag, sem ekki fer í þrot!

Ætt og upphaf

Brynjólfur Vilhjálmsson var sonur hjónanna Guðlaugar Jónsdóttur og Vilhjálms Þórarinssonar. Hann var þriðja barn þeirra. Samtals voru börn þeirra sex  og svo voru tveir hálfbræður að auki. Elstur alsystkinanna var Hörður og Grétar var næstur. Þeir eru báðir látnir. Yngri en Brynjólfur voru Ingi, sem lést í fyrra og yngst eru Vilhjálmur Þórarinn og Marta, sem gat ekki verið við þessa athöfn og biður fyrir kveðju.

Fjölskyldan bjó fyrst á Hverfisgötu 88c og húsið þeirra stendur enn. Brynjólfur fór því í Austurbæjarskóla. Síðan keyptu Guðlaug og Vilhjálmur íbúð á Holtsgötu 19. Þegar Brynjólfur var kominn með bílpróf og leyfi til þungaaksturs glímdi faðir hans við veikindi og var frá vinnu um skeið. Hann var atvinnubílstjóri og gerði út vörubíl og Brynjólfur hljóp í skarð hans. Þegar pabbinn kom til baka var sonurinn búinn að gera sér fullkomlega grein fyrir að aksturinn væri hans áhugamál og lagði hann fyrir sig og þjónaði mörgum með akstri. Um tíma var hann hjá Völundi og síðar hjá Áhaldahúsinu. Árið 1967 varð hann félagsmaður í Þrótti, fékk sér Dodgebíl og seinna Benz en svo urðu Volvo-bílarnir hans tæki og mörgum þjónaði hann áður en yfir lauk. Og sem næst engin takmörk voru fyrir því sem hann flutti, möl og vikur en líka hvalinn Keikó!

Þróttur var Brynjólfi mikilvægur félagsskapur og var honum til styrks fyrr og síðar. Ástvinir Brynjólfs hafa beðið mig að færa félagsmönnum og stjórn þakkir. Og söfnuðurinn sér félagsfánann hér í kirkjunni.

Fjölskylda og heimili

Hulda Guðmundsdóttir og Brynjólfur sáu hvort annað á rúntinum og kynntust árið 1951. Hulda ólst upp í þeim hluta bæjarins, sem við Vesturbæjarbörn höfum kallað stóra Skerjafjörð. Þau hófu búskap á Laufásveginum og keyptu síðan hús, sem þau fluttu á blett í túni foreldra Huldu í Skerjafirði. Síðan byggðu þau hús sem síðan er Fáfnisnes 14. Þeim Huldu fæddust þrír drengir:

Guðmundur fæddist árið 1953. Hans kona er Björk Hjaltadóttir. Þau eiga tvö börn og 4 barnabörn.

Gísli fæddist 1959. Hans kona er Jónína Margrét Ingólfsdóttir. Þau eiga þrjú börn og barnabörn þeirra eru tvö. Magnea og hennar fjölskylda, sem búsett er í Noregi hefur beðið um að flutt verði kveðja þeirra hér.

Skúli fæddist þeim Brynjólfi og Huldu árið 1973.

Brynjólfur og Hulda komu á ákveðnu vinnulagi við uppeldi og rekstur heimilis og bílaútgerð. Hún sá um það, sem reyndist Brynjólfi óhöndugt, m.a. bókhaldið, og allt gekk vel meðan hún hafði heilsu til. Þegar heilsa Huldu bilaði varð bílaútgerðin jafnframt Brynjólfi erfiðari og hann eins og allir atvinnubílstjórar mátti búa við niðursveiflu í efnahagslífi þjóðarinnar á síðasta áratug liðinnar aldar, sem hitti bíljstórana illa. Um svipað leyti slitu þau Hulda samvistir.

Svo kom Eygló í líf Brynjólfs og opnaði honum nýja glugga eins og sonur hans sagði vel. Hann flutti vestur á Skeljagranda til Eyglóar og þau áttu saman góðan áratug. Nýtt líf og nýtt fólk opnaði Brynjólfi faðminn. Eygló á tvo drengi sem Brynjólfur tengdist, Harald Elfarsson, sem kvæntur er Bergþóru Kristínu Grétarsdóttur og Gunnar Þór. Barnabörn Eyglóar eru 6 og Brynjólfur átti margvísleg samskipti við þau og vert er að minna á hversu vænir og góðir þeir voru við hvor annan Brynjólfur og Elfar Haraldsson, sem nú hefur misst vin sinn.

Eigindir

Brynjólfur var þróttmikill frá upphafi. Já, vissulega var hann einn af Þrótturunum, en hann hélt mætti sínum og styrk allt til enda. Þó Brynjólfur væri hálfslappur fyrir vestan í sumar óraði ekki fólkið hans að hann væri að dauða kominn. En þegar hann vildi ekki einu sinni wiskýlögg var ljóst að af honum var dregið og full ástæða til að skoða málin! Brynjólfur hafði enga löngun til að láta leggja sig inn á spítala á Ísafirði. Nei, hann ók suður sjálfur, væntanlega þjáður og gekk beinn í baki inn á Landspítalann. Hann vildi ganga mót sínum málum með reisn, axla ábyrgð á sínu með þrótti og æðruleysi.

Já, vegagerðarmálin í lífinu. Brynjólfur trúði því að lífið hefði rennslismátt eins og vatnið, það færi í farvegi og síðan rynni það inn í haf eilífðarinnar. Svo trúði hann á hringrás og endurkomu. Það er lífræn hugsun og í þeim efnum á Brynjólfur sér skoðanabræður. Allt er tengt og þegar dýpst er skoðað – með augum trúar – er það elska Skaparans sem tengir. Og þeir gagnvegir eru mál elskunnar, lífsins. Á lífsförinni má hafa stuðning af þeim anda, sem blæs mönnum þrótt í brjóst þor til verka, ást til tengsla og fólks – og getu til sóknar áfram veginn.

Hamingja Brynjólfs var margvísleg, hann naut lífsgæða. Hann kunni að skemmta sér, naut unaðssemda og gat líka gengið í endurnýjun lífdaga í nýjum aðstæðum og með nýju fólki. Það var gott og gjöfult fyrir Eygló og hennar fólk. Fyrir það hve vel þau fögnuðu Brynjólfi er þakkað.

Brynjólfur var glaðsinna, hafði gaman af glöðu fólki. Hann sagði gjarnan sögur og kunni ágætlega að lita þær vel. Hann var opinn og óhræddur við tækninýungar. Hans heimili var opið fyrir nútíma hverrar tíðar.

Brynjólfur var sjálfstæðissinnaður í pólitík. Í sjálfboðavinnu vann hann við grunn miðstöðvar Sjálfstæðisflokksins, Valhöll. En hann var ekki hrifinn þegar honum þóttu stjórnmálamenn ótryggir og segja skilið við grunn stefnunnar.

Brynjólfur hafði alla tíð gaman af kántrímúsík. Sú grein tónlistar er gjarnan tengd einhvers konar frásögn. Það eru sögur sem sagðar eru, sögur um lífið, sögur um baráttu, sögur um fólk á ferð. Vegir liggja til allra átta vissulega, en það er best þegar menn vita hvert þeir stefna.

Gullvagninn

Nú er skarð fyrir skildi. Þeir bræður, strákarnir hans Brynjólfs, hafa þegar kvatt móður og eiga ekki lengur í föður sínum viðfang til að takast á við. Nú eiga Eygló og Elfar engan Binna að lengur. Nú eru bílarnir hans Brynjólfs hættir að ganga, vegirnir eiga sé ekki lengur umboðsmann í honum. En þó vegir veraldar liggi til allra átta, er alveg víst að vegir til himins eru til. Ég er sannleikurinn og lífið sagði Jesús í viðbót við að vera vegameistari veraldar. Með í för Brynjólfs, hans kortamaður er þessi meistari frá Nasaret sem kann líka á vegi upp á Íslandi, vegi hjartans og er ágætur í öllum kornastærðum mannssálarinnar. Í honum á Brynjólfur traustan ferðafélaga, sem aldrei þrýtur mátt þótt þróttur Brynjólfs sé nú að engu orðinn. Á vegum Jesú brotna engar fjaðrir né fara bremsuklossar.

Og þá er það gullvagninn, þessi sem er best nothæfur til þeirrar miklu ferðar yfir mæri lífs og dauða. “Gættu mín, geymdu mig, gef mér frið,” segir þar. Og það er satt og gengur eftir. Ferðin hefst, vegurinn er góður og reikningurinn er greiddur með sannleika og til lífs. Guð geymi Brynjólf á eilífðarför hans. Guð geymi þig á þessari umferðarmiðstöð tíma og eilífðar og styrki þig.

Amen

Brynjólfur Vilhjálmsson f. 25. janúar 1934, d. 10. ágúst 2010.

Útför frá Neskirkju 20. ágúst. Jarðsett í Gufuneskirkjugarði.

Hér á eftir verður sunginn regnbogasöngurinn sem lengi hefur fylgt flugfólki. Ofar regnboganum: “Somewhere over the rainbow” – þar sem bláfuglar fljúga, í heimi unaðar, þar sem vonir rætast, ofar takmörkum manna og heims, þar sem tími og eilífð kyssast svo fallega.

Í áttunda Davíðssálmi lesum við lýsingu manns, sem er eins og hrifið barn, sem starir upp í glitrandi hvelfinguna. Í sálminum segir:

“Þegar ég horfi á himininn, verk handa þinna,
tunglið og stjörnurnar, sem þú settir þar,
hvað er þá maðurinn þess að þú minnist hans,
og mannsins barn að þú vitjir þess?”

Þetta eru grunnspurningar. Flughimininn er stór en stærri er geimurinn. Hvað er maðurinn í þessu stóra ofurgímaldi? Erum við eitthvað meira en daggardropi í regnboga? Við lifum stutt, líðum útaf og hverfum í mistur tímans fyrr en varir. Er þá allt búið?  Er þetta mannlíf aðeins skyndiferð, eins og snögg flugferð milli tveggja valla, svo allt búið og ekki meir?

Á farmennska mannlífs okkar dýpri rök og markmið? Er það “flugfélag” sem við köllum heiminn vel rekið “fyrirtæki” og til góðs?

Skáld Davíðssálmsins var sannfært um, að stjörnur, tungl, fuglar himins og  menn nytu elsku og að lífið er gott. Þess vegna getur skáldið haldið fram hinni góðu niðurstöðu um lífið:

“… Þegar ég horfi á himininn, verk handa þinna, tunglið og stjörnurnar, sem þú settir þar,
hvað er þá maðurinn þess að þú minnist hans,
og mannsins barn að þú vitjir þess?
Þú gerðir hann litlu minni en Guð,
krýndir hann hátign og heiðri…

Drottinn, Guð vor,
hversu dýrlegt er nafn þitt um alla jörðina.“

Þetta er niðurstaða um að Guð er, að Guð gefur, að Guð umvefur veröldina og merkir líka að lífið er gott og gæðaríkt og að himinn er áfangastaður æviflugsins.

Upphaf lífs og flugs

Þorsteinn Jónsson fæddist í Reykjavík 20. desember árið 1942. Hann var eldra barn hjónanna Jóns Bergsveinssonar og Unnar Þorsteinsdóttur, sem voru svo samhent að þau áttu meira segja sama afmælisdag, 10. desember. Yngri systir Þorsteins er Hildur og fæddist 1944, tveimur árum á eftir bróðurnum. Jón, faðir þeirra, féll frá árið 1953, aðeins 39 ára gamall. Þorstein var enn barn að aldri og við getum rétt ímyndað okkur hve missirinn hefur níst alla fjölskylduna. Þau Hildur sóttu barnamessurnar hjá sr. Óskari og sr. Jóni Auðuns, einhver svör hefur Þorsteinn fengið um eðli dauðans og vonarmál á þeim samverum og hann hóf sína sókn til hæða.

Unnur var tengd heimili þess mikla flugjöfurs Þorsteins Jónssonar flugmanns og réttnefnds flugkappa og konu hans, Margrétar Thors. Þorsteinn eldri tók nafna sínum vel, fór með hann út á völl, kynnti honum undur flugs og véla, hrærði í sál barnsins og varð til að Þorsteinn yngri heillaðist af flugi og öllu því sem lyfti mönnum upp fyrir regnbogann. Þorsteinn fór ekki aðeins suður á Reykjavíkurvöll eins og við strákar í Vesturbænum höfum lengi gert, heldur fór að stunda ferðir upp á Lögberg og skokka síðan frá endastöð upp á Sandskeið til að snudda kringum sviflugmenn og vélar, læra handtök, fylgjast með, hjálpa til og svo fljúga þegar tímar liðu. 14 ára var hann kominn í svifflug og varð eins og margir, sem byrja flugið á Sandskeiði, betri flugmaður en ella. Oft gisti hann og félagar hans í köldum flugskálanum til að fullnýta tímann.

Þorsteinn var algerlega ábyrgur fyrir sínu flugnámi. Hann var duglegur í vinnu og safnaði námsfé, hentist með Alþýðublaðið á hjóli, vann í VÍR. Áætlun hans tókst, hann lauk atvinnuflugmannsnámi með blindflugsréttindum árið 1963. Siglingafræðingsprófi ásamt flugkennaraprófi lauk hann svo 1964. Síðan tók við skrautlegur og fjölbreytilegur flugferill. Hann fékk starf við flugskólann Flugsýn, fór svo til Lofleiða um tíma, var flugmaður hjá flugþjónustu Björns Pálssonar. Um tíma fór hann svo til starfa í Bandaríkjunum. Eftir heimkomuna vann Þorsteinn síðan fyrir ýmis flugfélög, m.a. leiguflug Sverris Þoroddsssonar, Arnarflug innanlands og Íslandsflug. Samtals flaug Þorsteinn um tíu þúsund tíma. Það er raunar furðulegt og segir kannski meir en flest annað hversu góður og öflugur flugmaður hann var að þrátt fyrir válynd veður og alls konar erfiðleika lenti hann sínum farkostum ávallt án áfalla. Það þarf snilling til. Og kannski naut Þorsteinn sín aldrei betur en við erfið skilyrði, sem reyndu á og kröfðust kunnáttu og getu.

En eins farsæll og Þorsteinn var í flugmannssætinu var hann ekki jafn lánsamur í stjórn eigin lífs. Í fluginu var aðalatriði að halda sér á lofti og lenda vel. En í einkalífinu datt hann stundum illa í það og olli sér og sínum vanlíðan. Hann tók virkan þátt í AA-hreyfingunni, lærði vel á veilur sínar og eðli sjúkdómsins. Þökk sé félögum hans fyrir stuðning fyrr og síðar. Þrátt fyrir að Þorsteinn ynni ýmsa sigra í baráttunni við að láta flöskuna vera hindraði áfengissóknin hann frá fastráðningum og að njóta til fullnustu hæfileika sinna í flugmannssætinu.

En fyrir bragðið nutu margir flugnemar hæfileika hans og Þorsteinn var orðlagður fræðari, miðlaði nemendum sínum skilningi, þekkingu og virðingu fyrir fluginu. Og hann kenndi stórum hópi flugmanna Íslendinga fyrr og síðar. Fyrir það þökkum við.

Frá 1978 til 2008 vann Þorsteinn samhliða fluginu hjá Optima. Hann hafði kynnt sér ljósritunarvélar vestan hafs og fór að selja þær þegar hann kom heim. Hann var annálaður sölumaður, naut sín í starfi og naut trausts sem fagmaður í greininni.

Á síðari árum flaug hann oft með vísindamenn við rannsóknir og Þorsteinn naut þess að vera með í fræðaferðum við talningar á lífverum í náttúru Íslands. Svo lokaðist spírallinn í lífi hans með því að hann var farinn að sækja upp á Sandskeið að nýju og miðla yngra fólkinu af reynslunni. Líf okkar er ekki hringsól heldur spírall, við vitum fortíðar og megum gjarnan koma til baka með visku, reynslu og miðla henni.

Eigindir

Þorsteinn var snyrtimenni allt frá bernsku, hafði reyndar ekki langt að sækja það, því uppvaxtarheimili hans bar allt vitni um fágun. Ég þekkti Unni móður Þorsteins og hún var smekkvís fagurkeri og þær eigindir erfði sonur hennar. Þorsteinn klikkaði aldrei á skóburstun né að búa sig vel og heimli hans vitnaði um kunnáttusaman húsbónda.

Þorsteinn hafði næmi á góðar sögur, hafði gaman að segja frá, kveða fast að orði, halda fram málstað með ákveðni og miðla því sem honum þótti mikilvægt. Hann fylgdist vel með málum samfélagsins. Svo var hann líka veiðimaður og undi sér vel á vatnsbakka og í glímunni við vatnabúa. Þorsteinn flaug ekki aðeins heldur hafði gaman af ferðalögum innan lands og utan. Á síðari árum dvaldi hann langdvölum í Asíu, lærði að meta þann hluta heims og eignaðist vini.

Þorsteinn var drátthagur og listrænn, handlaginn, flinkur og var meira segja fenginn til að kenna unga fólkinu föndur og smíðar við Fríkirkjuveg. Hann hafði gaman af tækjum og tólum. Kunni snemma að fara vel með viðkvæm módel og skildi vel mikilvægi þess að fara vel með til að þau entust honum lengi og vel. Góð meðferð var honum bæði innrætt heima og svo lærði hann af mistökum hvað miklu skipti að hann færi vel með sjálfur. Við lokadægur átti hann jafvel sumar fermingargjafir sínar, svo góður vörslumaður var hann.

Konur og börn

Sjarmerandi og vel til haft flugmannsefni, sem kunni að segja sögur, varð auðvitað kvennaljómi. Þegar þær systur Mjöll Hólm og Svala unnu í Vinnufatagerð Íslands í kringum 1960 og þá var Þorsteinn á sendibílnum. Hann sagði þeim skemmtilegar sögur, heillaði þær og svo fóru þau að skjóta sér saman hann og Svala H. Friðbjörnsdóttir. Svo hófst hjúskapur hjá þeim. Þau bjuggu í Mávahlíð og fóru svo yfir í Álfheima. Þau giftu sig 1965 og þeim fæddust þrjú börn. Sigurbjörn Þór fæddist 1964, Jón Bergsveinn ári síðar og Unnur árið 1966. Þrjú börn á þremur árum, álagið var auðvitað mikið, mikil vinna og mikil gleði, en líka óregla sem ekki hentaði barnalífinu. Úr hjúskapnum slitnaði og svo fór Svala alfarin til Danmerkur með börnin. Fjarlægð og félagsaðstæður urðu til að milli Þorsteins og barnanna myndaðist stærri gjá en þau kusu. Í því var fólginn annar stóri sársaukavaldur í lífi Þorsteins. Honum þótti mikilvægt að fylgjast með sínu fólki, hann spurði frétta af þeim, heimsótti Unni gjarnan í Danmörk á seinni árum og hengdi upp myndir af afkomendum sínum á heimili sínu sér til gleðiauka.

Börn Þorsteins eru öll búsett í Danmörk og barnabörnin eru samtals sex talsins. Tvíburasysturnar Tanja og Jannie eiga afmæli í dag og mér var falið að bera þessum söfnuði kveðju þeirra.

Seinni kona Þorsteins var Sólveig Friðfinnsdóttir. Hún og fjölskylda hennar veittu Þorsteini athvarf og samhengi. Sólveig lést árið 1996, fyrir aldur fram, aðeins 54 ára að aldri. Og fjölskyldu Sólveigar og börnum er þökkuð hlýja, rækt og elskusemi í garð Þorsteins fyrr og síðar.

Yfir regnboga

Í sumar átti ég því láni að fagna að vera í nokkrar vikur í bústað sem stóð hátt og sá yfir undirlendi Suðurlands. Stundum sá ég “Þristinn” og naut hins þunga gnýs. Á hitadögum var uppstreymið mikið, skýjaborgir voru gjarnan í ofurstærð og svo gerði hitaskúrir síðdegis. Regnbogar mynduðust og litaspilið var stórkostlegt. Ég hugsaði stundum um hvort fólkið vissi af regnboganum yfir sér og vissi að nú væri stundin til að óska.

Fólk allra tíma hefur horft á litafurður regnboga og undrast. Biblían geymir íhugunarsögu um mikla ferð Nóa og að Guð hafi gert tákn á himni til að minna á sátt milli Guðs og manna. Síðan er regnboginn tákn um frið himins og jarðar, heims og Guðs.

Somewhere, over the rainbow. Þorsteinn hefur nú lokið síðustu flugferð sinni og haldið inn í land hins eilífa regnboga, þar sem friður og sátt ríkja. Himininn, stjörnurnar, tákn náttúru, gæska manna, – allt eru þetta tákn og vísanir í dýpri veruleika og djúpa þrá. Hvað er maðurinn? Í lífi okkar allra, líka Þorsteins, verða skin og skúrir, ljósadýrð en líka myrkur. Hvað gerum við þá? Hvernig er líf okkar og til hvers lifum við?  Ferðin undir og yfir regnbogann eru leiðir til gæða og óska. Við erum ábyrg að mestu um hvernig við spilum úr en svo er þessi dásamlegi boðskapur regnbogans, lífsins, trúarinnar, að þegar við viðurkennum vanmátt okkar þá er æðri máttur sem hjálpar, leggur til þetta aukalega, þetta mikilvæga sem þarf til að ferðin verði til góðs og lendingin hinum megin verði ekki hrap heldur til lífs.

Það er í þeim anda sem við megum kveðja Þorstein Jónsson, rifja upp eftirminnilegan mann, sem gerði öðrum það gott sem hann mátti. Þakkaðu í þínum huga það sem hann var þér, lyftu því sem var gott og gerðu upp við skuggana. En leyfðu honum að lifa í minni þér sem manni sem flaug yfir regnbogann í lífinu, hefur haldið inn í eilífð þar sem alltaf má fljúga, enginn er grándaður fyrir mistök og allir mega gleðjast. Frá flugturninum á þeim velli koma bara  góðar fréttir og greiðar heimildir, engum ferðum aflýst og bara gaman.

Guð blessi Þorstein Jónsson, Guð blessi þig.

Amen.

Útför Þorsteins Jónssonar v ar gerð frá Neskirkju 4. ágúst 2010. Hann var jarðsettur í Hafnarfjarðarkirkjugarði.

Þjóðhátíð í Bandaríkjunum

Í dag er þjóðhátíðardagur Bandaríkja Norður Ameríku. Margt merkilegt er í sögu þeirrar þjóðar. Mér þykir vænt um Bandaríkin því ég hef hef notið margs þess besta sem sú þjóð hefur að miðla. Ég naut þeirrar gæfu að nema við bandarískan háskóla, kynntist mörgum og flest voru þau og eru úrvalsfólk. Ég komst að því margt af því besta, sem heimsmenningin hefur alið, varð til í Bandaríkjunum. Alltaf hefur mér þótt skemmtilegt, að fáni þeirrar þjóðar skuli hafa sömu liti og hinn íslenski. 4 júlí er þjóðhátíðardagur Ameríkana vegna þess að þann dag árið 1776 var samþykktSjálfstæðisyfirlýsing hinna þrettán nýlendna, The Declaration of Independence of the Thirteen Colonies.

Mér er minnistætt atvik þegar ég – fyrir aldarfjórðungi – var við nám vestra. Ég kom heim í sumarfrí og átti tal við roskna konu hér í borginni. Sú hafði afar sterkar, svokallaðar vinstrisinnaðar skoðanir, á pólitík, fólki og þjóðum. Hún vissi af námsstað mínum, horfði á mig djúpum áhyggjuaugum og spurði svo: “Er til nokkur góður maður í Bandaríkjunum?” Spurningin var fullkomlega heiðarleg. Hún var sannfærð um, að þjóðfélag Bandaríkjanna væri svo illt að manneðli íbúanna væri skemmt. Ég var forviða á fordómum, svaraði auðvitað og reyndi að fá viðmælanda minn til að leggja á djúp skilnings og víðsýni. En spurningin hefur lifað með mér og vitjar mín þegar einhver vitleysan gengur fram af mér. Þetta voru fordómar af verstu tegund. Og staðreyndin er að alltof margir hafa svipaða veruleikanálgun. Er til nokkur maður góður í Bandaríkjunum? Býr eitthvað í þér sem hindrar þig að leyfa fólki, já jafnvel þjóðum, að njóta sannmælis. Ertu t.d. hræddur við muslima, Austur-Evrópumenn, hefur þú ímigust á útlendingum eða fólki sem aðhyllist aðrar pólitískar skoðanir en þú?

Legg þú út á djúpið
Biblíusaga dagsins er um fiskidráttinn mikla, hina miklu og óvæntu veiði. Jesús kom að mönnum, sem voru að þrífa net sín eftir veiðiskap. Þeir hafa væntanlega ekki verið í góðu skapi, höfðu puðað frá því snemma og ekkert fengið. Mannfjöldi fylgdi meistaranum og hann fékk bát Símonar (þess sem síðar fékk nafnið Pétur líka). Jesús settist í bátinn og Símon lagði frá landi, væntanlega til að allir gætu séð meistarann og heyrt til hans. Ekkert vitum við um inntak ræðunnar, við vitum ekkert um hvort Jesús talaði um fordóma eða verðmætamat. En eftir að hann hafði talað sagði hann við skipperinn Símon: “Legg þú út á djúpið.” Símon var klókur og góður í sínu fagi og hafði enga trú á að Jesús kynni nokkuð til veiða eða hefði innsýn í gæftaleysi. En hann lét sig hafa það að hlýða, undrið varð og báturinn fylltist, Símon gerði sér grein fyrir að hann hafði orðið vitni að einhverju mikilvægu, féll fram og bað þennan boðbera undurs og djúps að fara því hann væri flekkaður maður.

Legg þú út á djúpið. Hver er grunnhyggni mín, fordómar þínir og okkar? Konan sem hélt að enginn góður maður væri til í Ameríku fékk sannarlega sögu af ýmsu góðu fólki og að margt gott væri í erlendum stofnunum, menningu, heimilislífi og einstaklingum.

Legg þú út á djúpið. Við lendum oft í aðstæðum veiðimannnanna sem ekkert bein drógu úr sjó, höfðu ekki árangur sem erfiði. Þjóðlíf okkar er í þeim aðstæðum að margir hafa puðað í langan tíma og að mikilvægum málum, en þykir að lítið gangi og afrakstur eða árangur sé of lítill þó margt vísi reyndar til góðs. Viðhorfskannanir varðandi ýmis samfélagsmál okkar sýna að margir eru óánægðir.

Legg þú út á djúpið. Þegar dýpst er skoðað er ábending Jesú margþætt og varðar allt okkar líf. Hún gildir þegar við erum að hreinsa okkar samfélagsvef og peninganet eftir hrunið.
Legg þú út á djúpið, sagði Jesús og segir enn. Við erum kölluð frá einföldum fordómum okkar, einföldum túlkunum. Það eru djúpgildin og þetta heimafengna sem veita þér hamingju, þetta sem opinberast þegar dýpst er skygnst og mest er reynt.

Viskurof
Ég hef verið að skoða íslenska guðfræðisögu síðustu vikurnar. Í hefð okkar er viska kynslóðanna um, að við – allir menn – eigum að kunna okkur hóf, seilast ekki of langt, iðka hið góða, gæta að mörkum okkar og köllun til að lífinu sé vel lifað og það verði farsælt. Boðskapur í postillum, hugvekjum, sálmum, í þjóðsögum og ýmsu þjóðfræðiefni er að menn væru tengslaverur og ættu að sjá hlutverk sitt í stóru samhengi við náungann og Guð. Menn ættu ekki að gera efnislega hluti, fjármuni, stöðu og ytri dýrmæti að keppikefli lífsins, að hjáguðum sínum, heldur leggja sig eftir góðu og gjöfulu sambandi við Guð og menn, sinna skyldum sínum í smáu og stóru, iðka réttlæti og seilast eftir farsæld – en ekki fé og frama.

Þegar ég var að íhuga þessar áherslur og lífsreynslu kynslóðanna hefur sótt að mér spurningin: Getur verið að ein meginástæðan fyrir að illa fór í íslensku samfélagi hafi verið að í þjóðlífinu hafi orðið viskurof, að fólk var hætt að skeyta um gildi, speki og lífsboðskap sem fyrri kynslóðir voru búnar að margreyna að væru mikilvægt veganesti til hamingju. Það siðrof sem rætt hefur verið um í tengslum við þjóðfélagskreppu Íslendinga er hluti af því hefðar- og visku-rofi. Við megum gjarnan heyra boðið: Legg þú út á djúpið þegar að þér er kreppt. Líttu upp og sjáðu hið stóra samhengi.

Manngildi og ábyrgð stjórnvalda og einstaklinga
Já, það er þjóðhátíðardagur Ameríkana í dag. Meðal djásna þeirrar þjóðar er Sjálfstæðiyfirlýsing Bandaríkjanna, sem fjallar um frumrétt fólks til lífs, frelsis og sóknar í hamingju. Rétt eins og Marteinn Lúther en ekki Thomas Jefferson væri við pennann segir í yfirlýsingunni, að til að fólk og þjóðir geti notið grunngæða séu stjórnvöld stofnsett. Valdið er frá fólkinu og stjórnvöld stýra í krafti þess valds. Mannvirðing er leiðarstjarna yfirlýsingarinnar og er raunar endurómur kristinna grunngilda.

Sjálfstæðisyfirlýsing Bandaríkjanna er stórkostlegt plagg og fjallar um frumrétt fólks til lífs, frelsis og sóknar í hamingju. Til að fólk og þjóðir geti notið þessara grunngæða eru stjórnvöld stofnsett. Þegar þau bregðast skyldu sinni er rétt og skylt að kollvarpa þeim stjórnvöldum. Hér er grunnhugsun lýðræðis og mannréttinda niðurrituð. Hlutverk stjórnvalda og þar með stofnana og einstaklinga er að verja gæði og einstaklinga. Legg þú út á djúpið og vitja djásna í sögu þjóðanna til að benda til góðs vegar í samfélagi. Við megum gjarnan læra af og vitkast af reynslu Bandaríkjanna!

Hver eru lífsgæðin – djúpið?
Og svo er nærsamhengi lífs okkar, lífs þíns og þinna. Ertu á einhverju grunnsævi í lífinu? Hvað hrjáir þig? Hvað dregur þig niður? Ertu komin/n í land og ert að hreinsa net þitt, hvort sem það varðar atvinnu, hjúskaparmál, fjármál þín, tengsl við annað fólk eða vini þína? Í fornum sögum Biblíunnar er til þín kallað í amstri hversdagsins. Legg þú út á djúpið, þitt djúp. Vitjaðu þess sem meira er, stærra og undursamlegra. Lyftu höfði, þorðu að taka skrefið, vertu ekki hrædd eða óttasleginn. Hver sem kreppan er má sjá í henni tækifæri.

Í liðinni viku minnti góður maður mig á að kínverska táknið fyrir kreppu hefði aðra merkingu líka, það væri líka tákn fyrir tækifæri. Og þannig er staðan. Þegar allt virðist ganga á afturfótum, kreppa meiðir eða depurð læðist má staldra við og opna. Það er hin trúarlega afstaða, hin trúarlega lífshvöt, hið guðlega kall, að leggja á djúp möguleika, vona, lífsvilja og gilda. Sagan um aflann mikla er saga um að lífið getur farið í plús þó við höfum verið í mínus. Jafnvel hin mesta sorg getur orðið fólki tilefni til að eflast og læra. Hin mestu og bestu jarðarbarna hafa vaxið til mestu visku vegna átaka og erfiðleika sem fólk hefur staðið af sér og unnið úr.

Og svo endar Biblíusagan á að maðurinn sem ekkert veiddi, fékk ofurafla og var svo beðinn um að taka að sér að veiða menn til lífsgleði og guðssambands. Þar er köllun okkar allra, að tengja lífið við Guð með þeim hætti að við verðum menn Guðs í heimi, þjónum fólki vegna þess að það er lífsafstaða okkar, berum öðrum gott, af því að Guð vill þessum heimi gott, að við göngum erinda gilda, gleði, vonar og undursins. Því þessi veröld er undursamlega gerð. Í heiminum megum við veiða heilagleikann, allt þetta sem Guð gefur.

Er nokkur góður maður í Ameríku? Er nokkur góður maður á Íslandi? Er nokkur góður maður í þessu húsi í dag? Já, og góðmennunum fjölgar því fleiri sem heyra kallið um að vitja dýpta, til að veiða til lífs og gæða og tengjast elskuneti Guðs.

Legg þú út á djúpið… Amen.

Sigurður Árni Þórðarson, Neskirkja, 4. júlí 2010.

Textar 5. sd. e. þrenningarhátíð A
Lexían er úr spádómsbók Jeremía:
Orð Drottins kom til mín:
Áður en ég mótaði þig í móðurlífi valdi ég þig.
Áður en þú fæddist helgaði ég þig
og ákvað að þú yrðir spámaður fyrir þjóðirnar.
Ég svaraði: „Drottinn minn og Guð.
Ég er ekki fær um að tala því að ég er enn svo ungur.“
Þá sagði Drottinn við mig:
„Segðu ekki: Ég er enn svo ungur.
Þú skalt fara hvert sem ég sendi þig
og boða hvað eina sem ég fel þér.
Þú skalt ekki óttast þá
því að ég er með þér til að bjarga þér,“
segir Drottinn.
Síðan rétti Drottinn út hönd sína, snerti munn minn og sagði við mig:
„Hér með legg ég orð mín þér í munn.
Ég veiti þér vald
yfir þjóðum og ríkjum
til að uppræta og rífa niður, til að eyða og umturna,
til að byggja upp og gróðursetja.“

Pistill er úr fyrra Pétursbréfi
Komið til hans, hins lifanda steins, sem menn höfnuðu en er í augum Guðs útvalinn og dýrmætur. Látið sjálf uppbyggjast sem lifandi steinar í andlegt hús til heilags prestdóms, til að bera fram andlegar fórnir fyrir Jesú Krist, Guði velþóknanlegar. Því að svo stendur í Ritningunni: Sjá, ég set hornstein í Síon, valinn og dýrmætan. Sá sem trúir á hann mun alls eigi verða til skammar. Yður sem trúið er hann dýrmætur en hinum vantrúuðu er steinninn, sem smiðirnir höfnuðu, orðinn að hyrningarsteini og: ásteytingarsteini og hrösunarhellu. Þeir steyta sig á honum af því að þeir óhlýðnast boðskapnum. Það var þeim ætlað. En þið eruð „útvalin kynslóð, konunglegur prestdómur, heilög þjóð, eignarlýður, til þess að þið skuluð víðfrægja dáðir hans,“ sem kallaði ykkur frá myrkrinu til síns undursamlega ljóss. Þið sem áður voruð ekki lýður eruð nú orðin „Guðs lýður“. Þið sem „ekki nutuð miskunnar“ hafið nú „miskunn hlotið“.

Guðspjall: Lúk 5.1-11
Nú bar svo til að Jesús stóð við Genesaretvatn og mannfjöldinn þrengdist að honum til að hlýða á Guðs orð. Þá sá hann tvo báta við vatnið en fiskimennirnir voru farnir í land og þvoðu net sín. Hann fór út í þann bátinn er Símon átti og bað hann að leggja lítið eitt frá landi, settist og tók að kenna mannfjöldanum úr bátnum. Þegar hann hafði lokið ræðu sinni sagði hann við Símon: „Legg þú út á djúpið og leggið net ykkar til fiskjar.“ Símon svaraði: „Meistari, við höfum stritað í alla nótt og ekkert fengið en fyrst þú segir það skal ég leggja netin.“ Nú gerðu þeir svo og fengu þeir þá mikinn fjölda fiska en net þeirra tóku að rifna. Bentu þeir þá félögum sínum á hinum bátnum að koma og hjálpa sér. Þeir komu og hlóðu báða bátana svo að nær voru sokknir. Þegar Símon Pétur sá þetta féll hann á kné frammi fyrir Jesú og sagði: „Far þú frá mér, Drottinn, því að ég er syndugur maður.“ En felmtur kom á hann og alla þá sem með honum voru vegna fiskaflans er þeir höfðu fengið. Eins var um Jakob og Jóhannes Sebedeussyni, félaga Símonar. Jesús sagði þá við Símon: „Óttast þú ekki, héðan í frá skalt þú menn veiða.“ Og þeir lögðu bátunum að landi, yfirgáfu allt og fylgdu honum.

„17. júní var lýðveldið stofnað. Í dag, 17. júní var upphaf endis þess lýðveldis!” Ég hrökk við. Hvað átti hann við? Já, alveg rétt, Leiðtogaráð Evrópusambandsins samþykkti í dag að hefja viðræður við Íslendinga um inngöngu. Það hittist einkennilega á að málið skyldi afgreitt á hátíð þjóðarinnar!

Við stóðum við kassann og ræddum kosti og lesti sambandsins. Auðvitað voru sjávarútvegsmálin meginatriði. Við vorum sammála um að Skýrsla Alþingis hafi opinberað hversu stofnanir Íslendinga voru og væru veikar, að innanmein þeirra hafi verið stór og mörg og að þær hafi ekki ráðið við krabbavöxt bankanna. Við vorum sammála um að Evrópusambandið hefði gríðarlegan stofnanastyrk, sem gott væri að geta nýtt. Er Ísland eins og smáhreppur sem verður að sameinast stærri félagsheildum til að fara ekki á kaf í alþjóðavæðingunni?

Við vorum líka sammála um að opinberar stofnanir hafi verið í gíslingu stjórnmálaafla sem hafi spillt þeim innan frá með vinahygli, frændhygli og flokkshygli. Nei, fáræði „Flokksins” yrði að ljúka. Nú væri komið að nýjum tíma. Vísakortið hvissaði í posaraufinni, kassahjalinu lauk og ég fór út í góða veðrið. Blaktandi fánar, blátt, hvítt, rautt, blöstu við í góðviðrinu eins og til að minna á að enn væri Ísland sjálfstætt ríki, kannski blankt, með berrassaða stjórnsýslu – en þó sjálfstætt á hjara veraldar. Bjartur í Sumarhúsum lengi lifi.

Góðmeti til kvöldveislunnar fór í bílinn. Þá kom vinur minn út líka. Hann hélt áfram og minnti á nýja tíma í pólitík borgarinnar. Já, allar kreppur eru líka tækifæri til að opna og endurmeta. Nú svo þarf líka að skoða stjórnarskrána og horfast í augu við framtíðina. Við höfum ekki lengur efni á að treysta stjórnmálamönnum fyrir fjöreggjum þjóðarinnar. Við getum ekki gagnrýnislaust treyst embættismönnum fyrir einföldum málum. Sinna þeir og opinberar stofnanir hlutverkum sínum? Eru gildi höfð að leiðarljósi í opinberri stjórnsýslu, t.d. gegnsæi, heiðarleiki, fagmennska, eðlileg ráðningarferli, raunveruleg valddreifing, farsæld almennings, virðing fyrir lýðræði og mismunandi sjónarmiðum?

Hæ, hó, jibbí jei, það er kominn 17. júní. Nú er komið að okkur. Tími almennings í landinu er kominn. Broddhyggja og fáræði leiða til ills. Við höfum ekki efni á annarri oflætistilrauninni. Við höfum bara efni á að tala saman og þola að takast á um stefnumál. Í Evrópumálunum eigum við að reyna rök með og móti aðild. Er kannski ríkjasamband við Norðmenn, jafnvel líka Færeyinga og Grænlendinga, kostur sem við ættum að óska eftir að verði ræddur af alvöru? Stjórnarskrárumræðan varðar meginmál. Hver eru djásn okkar og hvað viljum við að einkenni líf þjóðar, barna okkar í framtíðinni?

Mennta- og menningarstofnanir eiga að stuðla að gæfu samfélagsins. Og kannski er engin stofnun heppilegri til heiðarlegs samtals en kirkjan? Trú er ekki flótti frá veröld, heldur forsenda lífsgleði og tengsla. Lífið er fagnaðarerindi. Kirkjan er ákjósanlegur vettvangur til að draga saman ólíkt fólk með mismunandi sjónarmið og þarfir. Hlutverk kirkju er m.a. að vera fæðingardeild merkingar og tilgangs í lífi fólks. Kirkjan á að vera aðveitustöð trúar, nýrrar sýnar á framtíð, gildi og visku. Á mínum vettvangi mun ég beita mér fyrir að rætt verði um siðferði, samfélag og menningu og hvað verði til hamingju.

Með blaktandi fána í augum, spurningar í huga og ilmandi fjallalambslykt í nefi beygði ég upp Dunhagann. Þar hafði einn íbúinn flaggað. Ekki krossfána, ekki KR-veifu, nei þarna blakti Stjörnubláinn, fáni Evrópusambandsins! Í einfaldri búðarferð birtist mér staða Íslands og verkefni okkar allra. Nú stríkkar á uppistöðum samfélagsvefsins. Eitthvert hæ, hó og jibbí jei duga ekki heldur aðeins rök, þor og gagnrýnin samstaða. Nú þurfum við heiðarlegt samtal. Þjóðhátíðardagur á og má ekki vera endir heldur upphaf.

Endurnýjun í stað endurtekningar

Páskar eru önnur mynd endurnýjunar. Á páskum fagna kristnir menn sigri lífsins. Þar er ekki hrósað sigri hetju sem gengur til orustu heldur þess sem ögrar ofbeldinu með því að leggja niður vopn. Páskar eru hátíð sem hyllir lífið og allt sem stuðlar að eflingu þess. Kristinn upprisuboðskapur gengur út á það að allt verði nýtt. Ekkert er sem áður. Hringrás ofbeldis og eiginhagsmunahyggju er rofin. Ekki skal lengur haldið í fals og lygi. Kristinn upprisuskilningur umbreytir öllu. Ekki er sóst eftir meiru af því sama heldur upprisu til nýs lífs. Páskar opna veröldina og bjóða mönnum til róttækrar endurskoðunar á lífsháttum og gildum.

Hvernig veröld viljum við?

Á örlagatímum í sögu okkar reynir á gildi. Hverskonar veröld viljum við byggja okkur og börnum okkar? Viljum við lífshætti af því tagi sem Jesús Kristur tjáði eða fýsir okkur frekar að leika víkinga í útrás? Því miður minnir samtíðin fremur á forn-heiðinn hugsunarhátt en kristinn. Svo virðist að æ fleirum sé það keppikefli að komast í gamla gírinn, rísa upp og berjast með sömu vopnum og áður. Boðskapurinn er einfaldur: Virkjum, byggjum orkufrek iðjuver, stuðlum að hergagnaframleiðslu og höldum í nýja útrás, nú með aðeins beittari vopnum og betri markaðssókn. Að kvöldi skulum við ekki falla. Markmiðið virðist vera það eitt að þjóðin nái sér á strik að nýju án þess að nokkuð breytist í grunninn, án þess að nokkuð sé hugsað upp á nýtt. Hvar örlar á nýrri stjórnarskrá, auknu lýðræði, öðrum samtalsmáta, breyttri afstöðu til náungans, til landsins? Hvar bregður fyrir nýrri birtu? Er Valhöll virkilega okkar sögustaður og því engin þörf fyrir páskasól og boðskap um að lífið lifi og fallnir menn megi breytast til hins betra

Stöðnun frekar en endurnýjun

Svo virðist sem margir vilji ekki rísa upp til nýrra og betri hátta en vilji frekar endurtaka leikinn frá í gær. Þetta má ekki viðgangast. Við þurfum að vera tilbúin til að hugsa hlutina upp á nýtt. Við eigum að fagna hinu nýja lífi, tileinka okkur nýjan hugsunarhátt, nýja samskiptahætti. Við getum ekki boðið komandi kynslóðum upp á meira af því sama.

Anna Sigríður Pálsdóttir, Arnfríður Guðmundsdóttir, Baldur Kristjánsson, Hjalti Hugason, Pétur Pétursson, Sigrún Óskarsdóttir, Sigurður Árni Þórðarson og Sólveig Anna Bóasdóttir.

Hér á eftir eru nótur mínar frá þessum kvöldfundi og skráð niður það sem fyrirlesari kvöldins sagði. Ég nota rithátt Jóns varðandi i í stað u í “kirsiber.” Þetta set ég hér á vef minn þar sem vinir mínir og ræktunarfélagar komust ekki og því sett hér þeim til frekari upplýsingar. Ef eitthvað er missagt eða mætti betur fara þætti mé vænt um að fá viðbrögð: s@neskirkja.is Varðandi yrki til sölu fann ég í fljótu bragði aðeins lista yfir plöntur hjá Nátthaga. Slóðin er www.natthagi.is og pdf-skjal á slóðinni: http://www.natthagi.is/finnskavaxtayrki.pdf

Fram til þessa hafa flest yrki komð frá Hollandi og Danmörk, sem eru ekki bestu upprunastaðirnir. Betra sé að fá yrki frá norðlægari slóðum, eins og norðurhluta Skandinavíu og Kanada. Varðandi góða frjóvgun mikilvægt að hafa tvö yrki hið minnsta.

Ræktunaraðferðir – hvernig trén eru látin vaxa.

1. Snúrutré (Cordon) – trén klippt í hallandi snúru, ræktunarmillibil er ca. 75 cm. Má planta þétt, nýta pláss vel, planta mörgum yrkjum. Í garðinum hjá Jóni eru allt mismunandi yrki. Við þessa aðferð fara trén fyrr að blómstra, gæðin er oftast meiri en af óformuðu tré, þ.e. sem vex eðlilega og ósniðlað.
2. Geislatré – Fan-ræktun upp við veggi á norðlægum slóðum, kirsuberjatré, tré flatt út á klifurgrind, hvert aldin nýtur þar með sólar allan daginn,
3. Óformað tré, fengið að vaxa óbundið og fjrálst, 3,5 m, 50-100 aldin á ári 15 ára tré. Aldin þokkaleg að gæðum.

Umhirða: Skordýr, líta eftir þeim, í byrjun maí, og fram í júní. Lirfur geta valdið heilmiklu tjóni. Meðalið gegn óværunni er einkum Trounch (skordýrasápa), sem fæst í Garðheimum og er skaðlítil – ekki úða á blómin, úða áður en þau byrja að blómstra, sem er í kringum 10. júní.

Frævun, ef lítið er af flugu, hunuagsflugu, þarf að pensla á milli trjáa, á blómin. Fylgjast með hvort flugur eru á ferðinni, ef lítið er af þeim þarf að aðstoða.

Helstu tegundir ávaxta til ræktunar á Íslandi.

Súrkirsiber – Prunus cerasus
Sætkirsiber – Prunus avium
Plóma – Prunus domestica
Pera – pyrus communis
Epli – malus pumila

Súrkirsiber
Eru upprunalega frá Kákasus og vestur-Asíu, 2-5 m – mjög harðgerð – H 5-6 (skandinavíska hörkukerið hæsta gildið í þessu kerfi er harðgerast, 8 hágildið) – oft sjálffrjóvgandi, hvít blóm – hvað varðar harðgervi skora þau vel og blómstra vel. Nóg að vera með eitt tré, getur frjóvgast af sjálfu sér. Ber til matreiðslu, ekki mikið borðuð beint af tré, en ljómandi í sultur osfrv. Þroskinn mismikill – fallegar skrautplöntur.
Fanal er eitt yrki af súrkirksiberjum. Hefur skilað ágætis aldinum. Berin svolítið strjál á trjánum. Fallegt tré, upprunnið í Þýskalandi og hefur verið fáanlegt í gróðrarstöðvum.

Skyggemorell gamalt yrki af súrkirsiberjum, hefur verið þokkalega dugleg.
Ýmis yrki til önnur en fremur lítil reynsla enn sem komið er.

Sætkirksiber

Frá mið-Asíu og Evrópu, hávaxið 10-20 m ekki mjög harðger, H 3-4 mjög sjaldan sjálffrjóvgandi. Stórt tré til á Akureyri, mörg að vaxa upp þessi árin.

Sunburst er ein tegundin. Jón er búin að vera með það 7 ár. Uppskera öll árin. þroskast snemma. Sætkirsiber eru snemma á ferð. t.d. í Danmörk eru þau fullþroskuð í byrjun júlí. Aðaluppskerutíminn er í byrjun ágúst, fyrstu berin fyrst í júlí, verða nánast svört á endanum. Berin stór og bragðgóð. Þetta er sjálf-frjóvgandi yrki, þarf þar með ekki annað tré til frjóvgunar. Frá British Columbia.

Stella líka frá British Columbia. Hefur þrifist þokkalega og gefið fín aldin. Sjálf-frjóvgandi

Huldra er enn eitt yrkið – ekki sjálf-frjóvgangi, þarf því tvö. Er frá Svíþjóð.

Sue Frá Canada British Columbia. Aldinin eru appelsínugul á lit. Þarf annað tré með þ.e. er ekki sjálf-frjóvgandi. Fuglar sækja síður í þessi en hin fyrri því, þeir fara fyrst í dökku berin. Fljót til með aldin (epla og perutrén eru miklu lengur í gerðinni – bera ekki aldin fyrr en eftir nokkur ár).

Plómutré

Eru upprunalega frá Kákasus, og mið-Asíu, hæð 5-10 m. Sæmilega harðger, H4-5. Oft sjálf-frjóvgandi. Þegar þau eru ágrædd á dvergrót tryggir það að trén verða lægri.

Blóm á perutrjám koma oft gjarnan um 20. maí. Vorfrost hafa ekki skemmt blómklasa – þá miðað við vægt næturfrost. Þokkalega stór og spræk tré til á Reykjavíkursvæðinu. Mikilvægt að vera með góð yrki.

Opal Sænskt plómuyrki sem hefur verið þokkalegt á höfuðborgarsæðinu. Tré af þessu yrki hafa gefið árlega góða ávexti. 4 cm perur, rétt sleppa fyrir haustið með þroska, um mánaðamót sept –okt . Þessi stofn má varla vera seinni til að ná fyrir haust. Þokkalega harðgerð.

Czar sem Jón hefur verið mest með, notar það sem veggtré, heldur harðgerari og öruggari en Opal. Mismikill ávöxtur milli ára, stundum meira stundum minna. Ávextir frá ca. 10 sept. og nær flestum vel fyrir frost. Ná því alveg þroska í góðum görðum í Reykjavík, dugleg tré, stærðin fín. Þetta er því gott fyrir okkur. Frá því ca. 1880.

Fleiri sortir að koma. Edda gæti hentað á kaldari ræktunarsvæði hér, þarf m.k. tvö, þe er ekki sljálf-frjóvgandi,

Perutré

Upprunalega frá Evrópu og Asíu, hæð 10-12 m. Sæmilega harðgerð H3-5. Sjaldan sjálf-frjóvgandi. Hægt að rækta ágrædd. Perutré eru sæmilega harðger, koma á óvart og hafa staðið sig vel. Sjaldan sjálf-frjóvgandi. Vandinn að fá frjóvgun og blómgun. En almennt kemur árangur með perutré á óvart.

Skánsk sukkerpære, ræktuð lengst, 7 ár, alltaf með uppskeru. 4,5 cm. Tegund sem hefur verið ræktuð lengi, er harðger, þroskast snemma, koma með ávöxt ca 14. ágúst, (koma því næst á eftir sunburst kirkjsiberjum). Jón mælir með þessu yrki og er skv. norskum heimildum harðgerust í Noregi. Kemur upprunalega frá Frakklandi. Blómstrar ca 15-20 maí. Næturfrost skemma yfirlett ekki mikið, þolir alveg 2 gráður. en önnur yriki eru viðklvæmari. Er hægt borða ávextina beint af trénu.

Moltke, dönsk tegund, nokkuð gömul sort, aðaltegundin í Noregi. Frekar sein og í Suður-Noregi ávextir seinnihluta september. Þetta eru stórar perur, nærri 90 gröm, öðru vísi í laginu en flestar perur. Þriggja litninga, geta ekki frjóvgað önnur tré, aldinin geymast vel t.d fram að jólum. Þessi þarf að geyma og sykrast, er ekki tilbúin bein af trénu.

Broket Í júlí, þroskast næst á eftir skánsku sukurperunni. Í Noregi rætkuð mikið í görðum og úti, perulaga og minnir á “búðarperur.”

Þumalputtaregla að þegar aldinin byrja detta við eðlilegar kringumstæður, ja þá eru þau tilbúin.
Pepí frá Lettlandi. Ekki ljóst hvað verður úr því, hvernig þessari tegund gengur á Íslandi. Ræktuð mikið í Baltnesku löndunum.

Epli
Frá Miðasíu, hæð 5-8 m. harðger, H5-6 sem er t.d. stuðullinn fyrir Tromsfylki í Noregi. Sjaldan sjálffrjóvgandi. Mikilvægt að fá góð yrki. Nokkuð harðger, þola 40 gr. frost., komast af með stutt sumur. Ávextir sem ræktast við norðlægar aðstæður, þrífast ekki vel í suðrænu lofstslagi, þola ekki sól og sumar allt árið. Sjaldan sjálffrjóvgandi. Eru alltaf ágrædd, klónuð.

Carroll Frá Canada og er uppáhaldstré Jóns. Lýkur vel vexti fyrir vetur. Gengur vel í okkar lofstslagi. Talsvert ræktuð í Noregi. Byrjar mjög ungt að gefa uppskeru. Eplin geymast vel, 2-3 mánuði. flest snemmþroska, geymast stutt, jafvel ekki nema 1 viku en Carroll-eplin geymast vel.

Close kemur frá Virginiu í Bandaríkjunum. Fyrsta eplið af algengari tegundum i Noregi, kemur í ágúst þar. Er með ávexti í byrjun sept á Íslandi. Ísland er oft um 3 vikum á eftir Suður-Noregi. Close hefur stór aldin. Þriggja litninga tré, virkar ekki sem frjóvgun fyrir önnur tré. Fyrir þá sem eru með nokkrar sortir er allt í lagi að vera með þriggja litninga tré líka. Gæðin eru þokkaleg og réttlætir því alveg ræktun. Norðmenn og Svíar og Kanadamenn auk Bandaríkjamanna rækta tegundina. Hanga fremur laus á trjánum, í lausara lagi, þarf því að staðsetja hana í skjóli.

Rauður Haugmann Staðbundin tegund í Noregi, ræktuð hvað nyrst i Noregi, þykir einna harðgerastur norðarlega. Hefur verið ræktuð í ein 30 ár, staðið sig vel, uppskerurík, harðger, þokkaleg gæði hvað varðar bragð. Þarf að grisja blóm til að þéttleiki komi ekki niður á gæðum.

Epli hafa tilhneiginug til aðblómstra mikið eitt árið sem kemur þá niður á vexti næsta árs. Aldinið er svoltíð kubbslegt og kantað. Haukmann er stökkbreitt afbrigði af gulu yrki. Þetta er rauð útgáfa af Haukmann. Svolítið breytilegt milli ára eftir sólríki sumarsins – ekki á vísan að róa með lit og bragð, sem getur verið gott þótt liturinn sé mismunandi.

Heyer #6 Var þróað fyrir köldustu svæði Kanada. Sagt að þetta yxi þar sem annað yxi ekki. Gallinn er að bragðið er ekkert sérstakt, eru súr og beisk. Þetta gæti verið matreiðslueppli, í pæ og mat sem súr epli eru notuð í. Duglegt tré og frjósamt. Þyrfti að prófa þessi á erfiðum stöðum á Íslandi. Þroskast fyrir 10 sept. Flott aldin.

Huvitus Finnsk, nokkuð gömul frá ca 1880. Ræktuð lengi í Finnlandi. Notuð mikið í kynbætur. Þroskast snemma, dugleg tré. Ljómandi bragð, kom með ávöxt um 10. sept. Þarf að taka aldinin á réttum tíma, þurfa aðgæslu hvað það varðar.

Kronsprins Upprunalega norskur, varð stökkbreytt sem prins, varð rauður prins og síðan krónprins. Breytingarnar koma vel fram í lit, krónprinsinn, er alveg rauður, kringlóttur, en oft smáir ávextir. Ef þéttleikinn er mikill kemur það fram á gæðum og stærð. Þarf að huga að fjöldanum. Sniðugt og skemmtilegt yrki. Flott aldin.

Melba Eitt af þeim harðgerari í Noregi, í Svíþjóð, Finnlandi, Kanda og Noregi. Gæðasort. Annað foreldri er Mackintosh, eðaleplin frá Ameríku. Með þeim betri í gæðum og uppskeru magni. Byrjar líka snemma. Melba byrjar sem 3-4 ára tré að mynda aldin.

Quinte byrjar byrjar venjulega á Ísandi 7-10 sept. að gefa fullþroska aldin, fín gæði, breytilegur litur. Stundum nánast gul, stundum alveg gul. Gengur vel í mannskapinn!

Rauður Savstaholm Sænskt tré, frá 1834. Það sem ræktað er er vel rautt, stökkbreytt. Hefur vaxið á Íslandi yfir hálfa öld. Tré á Akureyri sem báru aldin eru Savstaholm. Árviss aldin, eru harðger, Víða ræktuð í Skandinvaíu. Originalinn er til frá 1834 skammt frá Stokkhólmi. Sort sem hefur reynst vel.
September Ruby Frá Kanada, mid-season, meðalþroski. Erfiðari með að þroskast en hin. Koma með ávöxt 15-20. október og geymast vel. Kandídat í geymslualdin, sem gæti geymst fram undir áramót. Verður að taka þau áður en þau eru ofþroskuð – þarf að vakta vel. Byrjar jafnvel 2 ára að rogast með aldin. Hefur ekki verið mikið selt en væri ástæða til að skoða vel, lofar góðu.

Eplatré þurfa að vera 4-5 ára til að bera aldin að einhverju ráði. Eiga ekki að vera mjög ung. Alvörutré og ætti að gróðursetja með 4- 5 m millibili þegar trén eru ekki skorin mikið, hafa breiðar krónur. Vaxa fyrst upp og tegja sig svo út. Hæstu epplatrén eru 7 metrar.

Söluaðilar. Þessi yrki sem eru nefnd eru stundum fáanleg í Garðheimum, Borg Hveragerði, Nátthaga, Mörk og fleiri stöðum. Varast ber að kaupa of suðrænar tegundir, t.d. er of mikið af dönskum trjám, sem eru vafasamar fyrir okkar aðstæður. Má kaupa í Noregi og flytja til Íslands. En þegar keypt er erlendis þarf að hafa vottorð með þeim. Söluaðilinn ytra getur afgreitt og útvegað vottorð.

Minnir á Crabapples, sem geta t.d. fallið vel inn í yndisskóg.

Gallinn að rækta af fræi er breytileiki. Klónuð tré – þá fær maður alltaf eins. Maður getur ekki vitað hvað kemur af fræinu. Minni líkur að það verði eitthvað alvöru – allt í lagi að prófa en ekki ráðlegt að gera mikið af frætilraunum nema þolinmæðin sé mikil.

Ávaxtatré er ágrædd og erfitt að stikla, en gengur í eintaka tilvikum.

Jarðvegur – má ekki vea blautur, má gjarnan vera sendinn. Þola ekki að standa í bleytu. Beð vera hærri en umhverfi.

Hóstilla ber áburðarjöf. Of mikið köfnuanrefni gæti gert illt. Blákorn er með lítið köfnuarefni og heppilegt. Ekki mikið hrossatað, því það þýðir ofvöxt til margra ára. Gera vel við þau – ekki síst þarf að jarðvegsbæta í sumarbústaðalandi. En ekki bruðla með áburð.

Þetta er hraðritunartexti – horfði á glærur, hlustaði og skrifaði, hugur var á fleygiferð og því víst að eitthvað hefur misfarist. Þetta eru mínar nótur sem ég ber ábyrgð á en ekki sá ágæti fyrirlesari sem fræddi um ávaxtarækt þetta kvöld. sá

Síðan hefur vatnssagan haldið áfram. Þú hefur verið í vatni og notið vatns. Í þér er mikið vatn, sem hefur lengi verið til, jafnvel tugi milljóna ára. Það hefur farið um líkama fiska, sóleyja, hvala, trjáa, tígrisdýra, apa, snigla, kaktusa og jafnvel risaeðla. Það hefur borist um allan heim, verið í Jórdan og mörgum jökulám, verið í Kyrrahafinu, Dauðahafinu, Rauðahafinu, vatninu í Krossá. Meðan þú lifir finnur þú fyrir vatnsbúskap líkama þíns. Vatnið er lífinu nauðsynlegt. Líf okkar slokknar ef vatnið hverfur eða fúlnar.

Margir elska vatn og vötn, veiðimenn, fagurkerar og trúmenn allra hefða. Auður djúpúðga var svo elsk að sjónum að hún vildi láta jarða sig í flæðarmáli. Merkilegt, flestum hryllir við ef grafir fyllast af vatni. En af hverju skyldi hin vitra, kristna, Auður hafa sótt til sjávar? Getur verið að vatn hafi eitthvað með Jesú að gera? Getur verið að við þurfum að sjá hið djúptæka í hinu yfirborðslega, greina trúarleg gildi í hinu hvunndagslega?

Skírn Jesú og vatn veraldar

Þegar Jesús vildi skírast var hann sér fullkomlega meðvitaður um, að skírn hans væri ekki með sama móti og iðrunarskírn þeirra sem flykktust til Jóhannesar við Jórdan. Skírnaróskin markar upphaf starfsferils hans. En Jesúskírnin er ekki heldur hin sama og okkar. Jesús skírðist ekki heldur til lífsins eins og við, ekki að endurnýjast eins og við, ekki að losna úr viðjum sorans eins og við. Skírn Jesú var upphaf frelsisverks hans sem gerir skírn okkar mögulega. Skírn Jesú var og er lind, uppspretta í eyðimörk, árstraumur, sem mótar umhverfi og er forsenda gróðurs, sem kenndur er við himininn. Skírn Jesú hefur áhrif á allan heiminn, ekki bara eyðimörk, heldur líka blautsvæðin.

Á miðöldum gátu menn séð í Jórdanskírn Jesú helgun allra vatna heimsins. Jesús helgar allt sem er, gerir það heilagt. Vatnið notum við svo í hinu kirkjulega samhengi skírnarinnar til að helga lífið. Í bikarnum er vatnið helgað þér til blessunar. Í því er helgað vatn og þú mátt því leyfa þér og lífi þínu að blómstra. Af því veröldin er Guðs sköpun, blessuð af Jesú eiga kristnir menn að verja vatn veraldar, vernda og hreinsa. Lífið þarfnast þess. Jesús var skírður – ekki aðeins til að gefa mönnum líf heldur gefa allri veröld líf, vatninu líka.

Vatnsvernd fjær og nær

Vatn hefur verið misnotað og mengað um allan heim. Víða er vatnsskortur og vatnsvernd er æ brýnna mál alls mannkyns. Við ættum að styðja Hjálparstarf kirkjunnar við að gera brunna á vatnsvana svæðum. Mengun er víða gífurleg, sjór og vötn eru svo illa spillt, að fólk getur ekki farið út í vatnið til að baða sig, hvað þá lotið niður og drukkið. Meira en einn milljarður manna hefur ekki aðgang að nægu og hreinu vatni. Ýmsum tegundum platna, skordýra og dýra er ógnað vegna vatnsmengunar, uppistöðulóna og námavinnslu.

Við þurfum að innræta okkur þá frumreglu, að aðgangur að hreinu vatni séu mannréttindi. Vatnsvernd er lífsvernd. Við berum ábyrgð á lífsgæðum barna okkar, ófæddum kynslóðum. Kirkjan gegnir ábyrgðarhlutverki í náttúruvernd og við berum öll ábyrgð í þeirri þjónustu.

Notum vatnsdag til að íhuga köllun okkar til verndar og blessunar vatns. Land, fólk, vatnssósa sköpun Guðs er heilög.

Mikilvægi líkræðunnar
Hið íslenska samfélag hefur löngum metið útför mikils og ekki síst líkræðuna. Í könnun Gallup 2004 kom t.d. í ljós að yfir 41% aðspurðra álitu, að ræðan væri mikilvægasti þáttur útfararathafnarinnar og ferlis útfarardagsins. Allt annað, t.d. söngur, kirkjan, umbúnaður, skreytingar, erfidrykkjan, hvarf í skugga líkræðunnar. Í útfararathöfnum finna prestarnir oft, að orðunum er nánast kippt út. Það er sem öll eyru verði orðsugur, sem svolgra. Sjaldan er betur hlustað og tekið við með meiri áfergju en í útförinni. Okkar, prestanna, er að vanda verk.

Í líkræðunni er margt skilgreint og mótað, sem máli skiptir. Trú og von er boðuð, líf einstaklinga túlkað og prófíll hins kirkjulega vonarboðskapar í hverri samtíð teiknaður. Presturinn leggur til eigin nálgun og þarf að gæta að meðalhófinu en forðast ýmis fen, m.a. að dilla eigin sjálfi og sinna eigin þörfum.

Í eftirfarandi verður fyrst hugað að nokkrum þáttum varðandi texta og textanotkun í útfararæðum. Í síðari hlutanum mun ég skýra eigin nálgun, sem er í flestu lík afstöðu og iðkun margra presta. Ég geri hér ekki greinarmun á merkingu orðanna líkræða, minningarorð og útfararræða og nota heitin um ræður presta við útför. Vert er að minna á hin gömlu heiti eins og líksermón og líkprédikun. Samkvæmt hefðinni var líkræðan prédikun og það má vera hverri kynslóð presta til íhugunar.

Hvaða textar?
Ég kannast ekki við neina ítarlega úttekt eða könnun á hvernig prestar nota Biblíuna sem ræðugrunn eða textasamhengi útfararræðunnar. Mér skilst, að flestir prestar noti jafnan eitthvert biblíuvers, sem uppistöðu eða ívaf minningarorða. Aðstæður skipta máli og lífsefni hins látna ræður oftast efni ræðunnar og oft textavalinu. Í einstaka tilvikum nota prestar texta utan Biblíunnar sem ígildi biblíuvers. Það geta verið ljóð eða meitlaður texti, sem varðar hinn látna, lýsir honum eða henni eða hefur verið uppáhaldsljóð eða orðtæki.

Ræðutegund
Ýmsar gerðir eru til af útfararræðum. Inntak, form og tilgangur hafa áhrif á ræðumótun. Notkun biblíutexta ræður miklu um hvernig ræðan er stílfærð. Síðan skiptir miklu hvernig fjallað er um líf þess sem kvaddur er. Þar gefast ýmsir möguleikar. Einnig er afdrifaríkt á hvaða guðfræðigrunni útfararræðan er reist, með öðrum orðum: Hver er tilgangur hennar?

Himneska líkræðan
Formgerðir líkræðu eru nokkrar. Í fyrsta lagi eru þær líkræður, sem eru fyrst og fremst útlegging biblíutexta. Þessar líkræður eru svipaðar biblíuskýrandi prédikun. Í sinni einföldustu gerð hefur þessi ræðugerð fremur lítið pláss fyrir líf hins látna og fjallar fremur um vonarmál hins kristna manns, um eilífa lífið. Vítan er gjarnan stutt, en erindi kristninnar aðalefnið. Vonarefnin eru útlistuð og hvernig einstaklingurinn er umlukinn hinum himneska veruleika. Svona ræða getur vissulega slitnað úr sambandi við jarðneskan veruleika.

Fáir íslenskir prestar einskorða sig við þessa ræðugerð, en hún er hins vegar talsvert algeng í Skandínavíu. Líf einstaklingsins hverfur í stórramma hins almenna eða himneska. Útfararræðan verður sem næst stöðluð og breytilegu liðirnir eru þá þau örfáu atriði, sem nefnd eru varðandi líf hins látna. Staða útfararathafna er talsvert önnur í skandinavísku en í íslensku samhengi og kann að skýra mismunandi ræðunálgun. Útfarir eru félagslegur viðburður og mikið sóttar á Íslandi en víðast fámennar og fyrst og fremst ritualviðburður fjölskyldunnar ytra.

Hinar himnesku ræður er hægt að setja í handbækur presta og væri ástæða til að skjóta einni slíkri í handbók presta þegar hún verður endurútgefin. Sjaldan kemur fyrir að íslenskur prestur semur ekki ræðu og aðstæður eru þá sérstæðar. Þá væri gott að geta hvílt í vönduðum sermón af himneska taginu og úr handbók.

Samlokuræðan
Í öðru lagi er svo minningarræðan þar sem texti úr Biblíunni og útlegging hans verður meginefni inngangs og mótar niðurlag ræðu. Á milli biblíulaganna er víta hins látna. Biblíutextinn verður í þessari ræðugerð uppistaða en útlegging ívafið sem er látið falla að vítunni svo bæði biblíuandinn og lífssaga hins látna rími þokkalega eða vel, þegar best tekst til. Textinn er þá valinn svo hann passi vel að lífshlaupi eða tilefni dauðsfallsins. Þessi samlokuaðferð getur hentað í flestum gerðum útfara og einu gildir hvort dauðsfall hefur borið eðlilega að eða þegar slys hafa orðið eða dauða borið að með voveiflegum hætti. Þessa aðferð nota margir íslenskir prestar en hlutföll milli texta og lífs eru mismunandi og misvel unnið úr og tengt saman. Vegna hins augljósa, oft þrískipta, forms verður ræðubyggingin skýr og þægileg bæði presti og söfnuði.

Flétturæðan
Þriðja ræðan er lík samlokunni í því að biblíutexti og lífsþættir faðmast. En í stað lagskiptingar samlokunnar eru þættirnir fremur fléttaðir saman. Ævibrot eru tengd einhverju í textanum, sem er ætlað að upplýsa og nýtúlka ævibrotin. Ræðan verður að flæða eðlilega og fléttan verður að móta óbrotna heild þegar allt er sagt og ræðu lokið. Texti og líf hafa þá notið samþættunar. Gjarnan er unnið með ákveðið markmið í huga, t.d. að skýra og upplýsa æviþátt í anda guðfræðistefs eða að tengja líf hins látna við huggunarorð og prédika svo að syrgjendur geti tekið nýtt og mikilvægt skref í sorgarvinnunni.

Flétturæður gera miklar kröfur til höfunda sinna. Þær gera kröfur um vandvirkni við val efnis, til þokkalegrar formskynjunar, hæfni til að velja þræði við hæfi úr fjölbreytilegu efni og þor til túlkunar. Mér hugnast líkræður af þessu tagi og tel, að þær henti til skapandi túlkunar. Þær gefa færi á fjölbreytilegri skynjun tilheyrenda og þar með trúarlegri dýpkun. En þær gera ögrandi kröfur til prestsins og oft mikillar vinnu. Flétturæðan gerir líka kröfur til áheyrenda og verður vart sú algengasta.

Skrautræðan
Í fjórða lagi er svo sú gerð líkræðu þar sem biblíutextinn er skraut. Textinn er þá eins og skyldulesning, fluttur til að uppfylla þá venju að eitthvert biblíuorð skuli hljóma. En ræðan er þá ekki beisluð af textanum, heldur stingur ræðumaður sér út úr eða af textanum eins og um dýfingar væri að ræða. Líkræðan verður lausgirt og það sem er rætt um lífssögu hins látna er án Ritningartengsla. Síðan er gjarnan einhvers staðar á ferðinni skvett vonarorðum til áheyrenda, sem vegna sundurgerðar eru oftast klisjur.

Skrautsækjandi stökkbrettisræður eru hvimleiðar. Stundum eru þær jafnvel illa unnar og til þeirra kastað höndum. Ef Biblíunotkunin er marklaus og textinn er skreyting má spyrja, hvort ekki sé alveg eins gott að sleppa biblíutexta í þeim tilvikum, sem presturinn finnur engan texta eða getur ekki tengt texta og líf hins látna með eðlilegum hætti. Auðvitað verða menn stundum andlitlir og aðstæður hindra góð vinnubrögð. Ég man úr eigin prestsskap hversu textaleitin gat orðið tímafrek, ekki síst á frumbýlingsárunum. Þó ég ætti nokkrar voru biblíuhandbækur mínar ekki sérlega góðar og engin leitarforrit voru þá til í veröldinni. Margra klukkutíma leit skilaði stundum litlu. Leitarvélar samtímans eru hins vegar þarfaþing og hafa stytt leitartímann.

Illa er komið, ef Ritningartexti er ekkert meira en skreyting, bara snagi til að hengja á nokkrar þokkalega gerðar trúarslaufur. Biblíuskreyti vekur grun um, að Biblían sé þá lítið annað en varahlutalager fyrir það handverk að klambra saman veifu fyrir sýningu í útförinni. Prestur má aldrei leyfa sér að reyna að búa til sýndarveruleika. Hlutverk prestsins er að vera merkingarberi. Við verðum að gera ríkar kröfur til okkar varðandi Biblíunotkunina. Vandi líkræðunnar er að einhverju leyti vandi prédikunarinnar í samtíðinni. Þó margir eigi í vandræðum heimildir og erindi, megum við ekki flýja, vegna kirkjunnar, vegna trúarinnar, vegna þjónustunnar við Guð.

Er skylda að nota Biblíuna?
Er skylda að nota Biblíutexta við skrif líkræðu? Verðum við að nota Biblíuna? Við getum líka snúið spurningunni við og spurt, hvort ekki væri hentugast og þægilegast að sleppa ritningartextanum? Hvaða hlutverki þjónar hann? Hann er alveg örugglega ekki til þess eins að létta prestinum lífið, vera handhægt sett til að grípa í þegar andinn flögrar fjaðrafár og annir að kæfa.

Kristnin er átrúnaður bókarinnar og við höfum búið við biblíuáherslu í kirkju- og guðfræði-hefð okkar. Ég hef aldrei efast um, að það sé kirkjulega göfugt og dyggilega lúterskt að styðja sig við Biblíuna í útleggingunni. Því oftar sem ég puða í líkræðugerðinni læðist hins vegar að sú vangavelta, hvort ekki væri bæði boðlegt og guðfræðilega ábyrgt að sleppa textavísuninni algerlega. Á hvaða forsendu? Jú, á forsendu trúar á Guð skaparann, þennan sem brosir í smæstu ódeilum, dansar í stærstu stjörnukerfum en hefur líka blessað líf hans og hennar í kistunni fyrir framan okkur.

Líf fólks sem texti líkræðu
Það er í þessu samhengi, sem við getum talað um fimmtu gerð líkræðu, sem er hin bóktextalausa. Líf fólks verður þá texti útleggingar. Þetta getur hljómað sem ókristileg hugsun, alla vega óbiblíuleg vangavelta. En þá er vert að minna á, að það er hvorki Guð- eða biblíu-last að viðurkenna verkan andans. Líf einstaklingsins er vitnisburður um anda Guðs í veröldinni, um lækningu í sögu meina og áfalla, um hjálp í nauðum hins látna, um upprisu úr sorgum og sjúkdómum, um skin páskasólar þegar lífið hefur lifnað eða líkamleg, andleg eða félagsleg lækning hefur orðið. Birta hins góða, kraftur hins guðlega, í erfiðum aðstæðum blasir ávallt við þegar kafað er í lífssögu hins látna.

Allt frá líkræðuleiðbeiningum Marteins Einarssonar, Skálholtsbiskups, á 16. öld, hefur verið varað við að ana ekki í vitleysurnar. Þaðan í frá hafa biskupar og leiðbeinendur bent á hættur og pyttina, sem hægt er að rata í. Það getur vissulega reynst snúið að leggja út af ævi þess, sem virðist hafa klúðrað eigin lífi og spillt lífi síns fólks. Margt á að liggja kyrrt og ekki alltaf auðvelt að koma orðaböndum á hrylling eða álappaskap. Enginn prestur hefur þörf fyrir að segja allt og engin ástæða til. Á okkur prestum er rík krafa um góða dómgreind, að við túlkum og orðum með skapandi hætti það sem segja þarf.

En líf allra er merkingarríkidæmi, sem má lyfta upp í vitund syrgjenda. Engu skiptir hvort ævin hefur verið það, sem einhverjir teldu vera sorgarsögu eða samfelld sigurganga. Líf allra er köflótt, flétta gleði og rauna. Líf hvers manns er einstakt og undur. Guð er samhengi og gjafari gæðanna. Er slíkt ekki texti til að leggja út af, verðugt viðfangsefni fyrir frjálsa guðfræðinga, skapandi fólk á tímum breytinga? Mér er spurn hvort stætt sé á bóktextalausri líkræðu? Prestur, sem ætlar sér að skrifa slíka ræðu, verður að vera meðvitaður um, að vandinn er mikill og auðvelt að tapa þráðum og áttum. Skýr guðfræði verður að marka grunn og skýr guðfræðirammi verður að móta skrifin. Annars er hætt við að allt verði párað í anda heimafengins smekks skrifarans. Við getum einnig spurt hvort það séu fyrst og fremst áhugamenn um sköpunarguðfræði, sem vilja sleppa biblíutextunum? Hvað verður um Biblíuskilning kirkjunnar og skilning á holdtekjunni?

Þrenna guðfræðinnar: Biblía – hefð – samtíð
Biblíufesta í prédikunargerð er ekki trúarlegt stjórnarskrármál og biblíueinfeldni er trúarlöstur. Allir prestar verða að ákvarða forsendur eigin guðfræði og þar með prédikunar. Biblían er ekki eina forsenda nútímaguðfræði eða prestsskapar. Jú, vissulega er Biblían meginlind lífmikillar guðfræði, en þó ekki sú eina. Trúarhefðin er önnur lind, sem presturinn þarf að nýta sér. Ef við trúum á skapandi Guð og óttumst ekki breytingar og þróun samfélags verðum við að taka mark á þeim gildum, áherslum og dýrmætum sem menningin kallar fram. Kirkja, sem aðeins lifir af hefð og með Biblíuslitur, er kirkja flóttans. Kirkja, sem iðkar biblíurýni í tengslum við samfélag sitt, mun lifa og getur orðið fólki til hjálpar. Samtíminn, veruleiki hverrar tíðar, er að mínu viti gjörningur Skaparans, sem kirkjan verður að innlífast og svara í guðfræði, atferli, starfsháttum og þar með prédikun og líkræðum. Þetta er þriðja lind skapandi guðfræði. Líf hins látna er vitnisburður um líf og starf Andans og hluti þessa. Líkræða er að mínu viti kall til guðfræði ekki síður en sálgæslu. Líkn er margbrotin.

Við ættum ekki að slíta texta úr samhengi og nota sem skraut. En það er nauðsynlegt, að nota Biblíuna með fullri meðvitund og túlka anda Ritningarinnar og þeirrar guðfræði, sem presturinn aðhyllist. Líkræða er ekki bara túlkunarverk varðandi lífshlaup hins látna. Líkræðugerð er a.m.k. þreföld túlkunarvinna, samruni þriggja hringa, svo notuð sé túlkunarlíking Hans Georg Gadamer. Í fyrsta lagi er líf hins látna túlkað. Þá vinnu verður að vanda. Oft er mikið puð að tala við aðstandendur, skilja lífssöguna, greina stofna og aðalatriði, vinsa og raða, opinbera veilur og varnarhætti, meta fjölskyldu og ákvarða hvar er hægt að byggja upp og ræða.

Síðan eru hinir hringirnir, erindi kristninnar. Annar hringurinn er ritningarhringur Biblíunnar, sá þriðji er síðan guðfræðisagan eða hefðin. Biblíuboðskapur, eitthvað í guðfræðisögu eða innlendri eða erlendri trúarhefð, kemur jafnan í hugann, sem andblær af hæðum, og nýtist til að hringarnir falli saman og ræðan nái merkingarskapandi möguleikum, hafi burði til að hugga, færa fólk til í sorgarvinnunni og gangi erinda huggunar og vonar. Form ræðu ræðst af lífi og hvaða atriði úr Biblíu eða hefð nær að upplýsa líf hins látna.

Viðmælendur
Mikilvægt er að spyrja sig reglulega í líkræðuskrifum fyrir hverja er unnið. Fyrir hverja eru minningarorðin? Ekki fyrir hinn látna eða englana. Þau eru ekki flutt vegna kirkjunnar. Þau eru ekki tæki prestsins til að sannfæra söfnuð um snilld hans. Minningarorð geta átt sér vítt samhengi, hinn látni getur verið fulltrúi stéttar, málstaðar, sveitar, landshluta eða þjóðar. Auðvitað þarf að minnast þessa og stundum að fara nokkrum orðum um slíkt. Það getur líka verið afar ríkulegt viðfangsefni t.d. þegar stólpi deyjandi byggðar fellur. Dauðsfallið getur hafa orðið með því móti, að ekki verði undan vikist að ræða samhengi og tala með rödd huggarans inn í aðstæður og leiðbeina, t.d. við sjálfsvíg eða fráfall barns eða ungs foreldris.

Fyrir hverja eru þá minningaroðin? Þeim er beint til syrgjandi ættingja og þeirra sem kveðja hinn látna og eiga að vera orð til styrks og veita hjálp við að sjá tilgang og merkingu í lífi hins látna. Þau mega vera sorgarhvíla, hjálpa fólki til að orða sorg sína. Þau mega líka vera reiðiskífa, hjálp við að fá útrás fyrir angist og jafnvel hatur. Það á að segja satt um mikilvæg mál, en auðvitað að tala svo að til gagns verði en ekki til að gera illt verra. Menn skyldu ræða við aðstandendur hvernig eigi að orða það sem tvíbent er. Líkræðan er ekki tilefni til að sprengja tilfinningabombur, heldur hjálpa fólki við að rísa upp. Líkræðan á ekki heldur að vera rennibraut út úr krísum fortíðar. Viðmælendurnir í kirkjunni og syrgjandi fjölskylda og vinir eru eiginlega fjórði hringurinn, sem þarf að taka tillit og er réttnefndur lífhringur túlkunarferlins. Ef fyrri þrír hringir túlkunar ná að snerta og fléttast um hinn fjórða hefur handverkið lánast, andinn verið gefinn og líkn Guðs fengið farveg.

Inntak og liðir
Mörg kvíða útfarargrátinum, sem þau óttast að hellist yfir. Mörg eru óörugg gagnvart eigin viðbrögðum og vona að athöfnin sendi þau ekki á tilfinningabretti. Flestir prestar eru aðgætnir sálusorgarar og passa að snara ekki spenntum taugum um háls fólks og maka svo í framhaldinu vanlíðan í augu og eyru.

Húmor er ekki útfarartabú. Stundum getur bros eða hlátur orðið til léttis og hjálpar. Hið skoplega er þó vandmeðfarið. Prestur er ekki í hlutverki uppistandara í kirkjunni. Útför er ekki skemmtun, heldur fæðingardeild merkingar. Best er þegar allur söfnuðurinn fer í ferðalag, inn í vítu hins látna, nær að tengja við eigin líðan og tilfinningar, nær að gleðjast yfir lífshæðunum, bogna við áföllin, brosa eða hlægja að gleðiefnunum, vera með á för, vera alsgáður og samlíðandi. Þegar svo fer getur líkræðan haft mikilvægu samfélagslegu og sálusorgunarhlutverki að gegna. Hin trúarlega orðræða getur komið fólki að miklu gagni.

Fólk kemur í kirkjuna, ekki aðeins til að votta virðingu hinum látna, heldur líka til að glíma við eigin líðan, eigið sjokk, eigin hrörnun og til að vinna með ágenga árás dauðans á öryggisnet sjálfsins. Hvar er staðfestan, hvernig get ég gert þetta upp? Gagnvart merkingarspurningum þarf að tala með viti en ekki klisjum, tala í krafti trúar, með von og vissu úr veröld kærleikans, þar sem enginn týnist heldur öllum til skila haldið.

Í útförinni gegnir prestur ekki almennu upplýsingarhlutverki hvorki varðandi trúarkenningar eða um lífsþætti og stöðu hins látna í samfélaginu. Mogginn sér um æviágripið í flestum tilvikum og presturinn á alls ekki að gerast Moggaþulur. Einföld vinnuferilslýsing, upptalning á félögum og helstu lífsstiklum fer langt með að kalla fram í huga tilheyrenda það sem máli skiptir. Presturinn hefur hins vegar túlkunarhlutverki að gegna. Klerkinum ber að lyfta mikilvægum stefjum upp, setja líf viðkomandi í trúarlegt samhengi, tengja líf einstaklingsins við von og veruleika trúarinnar. Hlutverk líkræðunnar er ekki að skilgreina sögulegt gildi einstaklings, heldur að vera trúartúlkun fyrir syrgjandi söfnuð. Þar er dýpsta hlutverk presta, að tengja eilífð og tíma, trúarvisku við líf og dauða, Guð og söfnuð.

Tvílestur
Ýmis atriði geta skolast til við ræðuskrifin. Aðstendur muna stundum rangt eftir einstökum efnum, áherslur geta verið misjafnar og upplýsingar í prentuðum heimildum beinlínis rangar. Vegna þessa hef ég þá reglu, að ég les minningarorðin fyrir nánustu aðstandendur, gjarnan daginn fyrir úrför. Oft reynist kaffisamvera eftir kistulagningu vel til slíks. Með yfirlestri er betur fyrirbyggt, að meinlegar villur slæðist með. En hitt er þó mikilvægara, að aðstandendur vita hvers er að vænta, geta því slakað betur á gagnvart því sem sagt verður og geta hvílt í öryggi að presturinn segi rétt eða vel frá. Þar sem ég geri talsvert úr túlkunarþættinum er beinlínis bæði heiðarlegt og siðlegt að tryggja, að fólk komi ekki af fjöllum og hafi á tilfinningunni, að presturinn fari í tilgangslausar skógarferðir í ræðu sinni. Aðstandendur eru þá líka undirbúnir undir samræður um áherslur ræðunnar og geta fremur nýtt hana til sorgarvinnu.

Efnistök og skipan ræðu
Ég er ekki sáttur við eigin útfararvinnu, nema ég hafi á tilfinningunni að ég hafi 1. náð að skilja flesta mikilvæga lífsþætti hins látna; 2. hafi þokkalega góðan skilning á fjölskylduaðstæðum og þar með lífsskoðunum og trúarþroska; 3. geti tengt við trúarlega huggun eða skýringu.

Meginkaflar minningarorða minna eru gjarnan fimm en eru í mismunandi hlutföllum og uppröðun eftir aðstæðum.
1. Inngangur: Ég byrja líkræður oft talsvert bratt með sögu um hinn látna eða lýsi atburði, sem vísa á meginstef síðar í líkræðunni. Inngangurinn verður að vera í samræmi við meginmál og niðurlag rímar gjarnan við upphafið. Tilgangur inngangs er að vekja athygli og opna vegna hins, sem á eftir kemur.
2. Lífsstiklur: Þau atriði eru tekin með, sem helst vísa til þess sem rætt er um og verður til skilnings.
3. Trúartúlkun: Með bakvísunum og viðbótarlífsstiklum má túlka lífshlaup trúarlega, mikilvæga atburði og tengsl við höfuðpersónur í lífi hins látna. Ævi hvers manns lyftir upp mörgum stórstefjum trúarinnar og gefur prestinum tækifæri til prédikunar. Klisjur eiga ekki heima hér fremur en annars staðar.
4. Sálgæsla: Farið er yfir þau atriði, sem hægt er að nefna og ræða. Fólk er orðið það vant að talað sé um erfið mál að hægt er að ræða um sjálfsvíg, erfiða sjúkdóma t.d. geðsjúkdóma ef við á. Eins og dæmin sanna getur líkræðan þjónað samfélagssálgæslu.
5. Hin kristna von: Hvað verður um fólk þegar það deyr? Hvað er himininn og hvernig kemur elska Guðs við sögu? Síðasti hluti ræðunnar má gjarnan fjalla um líf og hið stóra Guðsfang.

Ég birti sumar líkræður á netinu. Ég ræði við aðstandendur hvort þeir telji sér hag í að hafa ræðuna á vefnum. Fólk les þessar ræður talsvert og oft er haft samband vegna efnis þeirra síðar. Þegar rætt er um viðkvæm mál er niðurstaða stundum, að ræðan eigi ekki erindi á netið þótt hún segi ekki neitt sem þoli ekki almenningssjónir. Oft má satt hvíla í kyrru kirknanna.

Líkn fremur en lík
Þegar okkur tekst ekki upp í útförinni rætist bænin: “Drottinn minn gef þú dauðum ró, en hinum líkin sem lifa.” En þegar presturinn gengur inn í þjónustu við hina trúarlegu merkingarveitu verður ekki lengur bara lík og sorg, heldur líkn sem er fyrir lífið. Hlutverk presta er ekki að þjóna guði, sem safnar líkum heldur að þjóna lífsins Guði.

Mamma tók á móti mér þegar ég kom heim. Hún var alvarleg í bragði, eitthvað hafði komið fyrir. “Sestu niður, vinur,” sagði hún. Hvað var nú í uppsiglingu? Ég setti mig í stellingar og bjóst við hinu versta. “Konan á miðhæðinni á nítján hringdi og var reið. Hún sagði að þú hefðir kastað bolta í höfuð dóttur hennar. Stelpan er í rúminu, jafnvel með heilahristing. Er það rétt að þú hafir meitt hana?” Ekki gat ég neitað því að ég kastaði í stelpuna. Ég reyndi ekki að þræta fyrir enda kunni mamma undabrögðum afar illa. “Jæja vinur. Þakka þér fyrir að segja satt. Nú skaltu vera maður og fara yfir á nítján, hringja bjöllunni, fara upp og biðja stúlkuna að fyrirgefa þér.”

Nú var úr vöndu að ráða! Var þetta refsing eða eitthvað annað? Eitt var að vera skammaður, en mun verra var að þurfa að gera eitthvað í málinu sjálfur. Orðaskammir er hægt að afbera en mun erfiðara að þurfa ganga veg iðrunar. Ég man að ég tók mér langan tíma í að fara í skóna og íhuga stöðu mína og kosti. Það tók drjúga stund að fara yfir götuna. Ég velti vöngum yfir hvort ég ætti að leggja á flótta og hlaupa eitthvað annað. Nei, það var víst ógerlegt því mamma var þarna í glugganum eins og alsjáandi Guðsauga og fylgdist með hverju skrefi. Sjálfsagt vissi hún vel í hvaða baráttu ég átti. Undankomuleiðir voru engar.

Ég skalf þegar ég hringdi bjöllunni. Mamman á nítján var greinilega hissa þegar ég kynnti mig en sagði svo: “Þú mátti koma upp,” sem hljómaði málmkennt í dyrahátalaranum. Ég fór upp brattan stigann og alvarleg kona opnaði dyrnar og rak nefið út. Ég bar upp erindið og var hleypt inn og alla leið að sjúkrabeði. Ég gat ekki betur séð en fórnarlambið í rúminu væri um það bil að hverfa af þessum heimi. Þá setti að mér skelfilegan ótta. Var ég kannski morðingi – gat verið að Dísa væri að deyja? Ég hvíslaði stamandi afsökunarbeiðni. “Hvað segir þú,” var spurt. Ræsking: “Fyrirgefðu, ég ætlaði ekki að meiða þig svona mikið.”

“Já, allt í lagi, ég skal fyrirgefa þér.” Svo til baka, niður stigann, út um dyrnar og niður tröppur. Því neðar sem ég fór, því meira tærðist angist og samviskubit, en því meira varð af visku til lífs. Snjóboltinn, sem kastað var, kom til baka með þroska. Við erum það sem við vinnum úr lífi og verkum okkar. Iðrun fellur aldrei úr gildi og er forsenda þess okkur sé fyrirgefið sem einstaklingum.

Margir hafa farið á mis við uppeldi til sátta og kunna ekki að ganga á milli húsa og fara þangað sem fórnarlömb þeirra liggja. Stundum skilja menn ekki afleiðingar gerða sinna og geta því ekki beit sér til bóta. Fórnarlömb verða í slíkum tilvikum að vinna með sáttarferli sitt þótt engin sé iðrun ofbeldismannsins. Í slíkum aðstæðum er fyrgefning ekki skylda heldur oft innri þörf, að hleypa sálargreftri út og hreinsa meinin hið innra.

Þegar miklir glæpir hafa verið framdir gagnvart þjóðum og hópum verða mál óleysanleg nema í himnesku samhengi. Í kenningunni um hinsta dóm er líka fólgin von um að Guð leiðrétti óleyst ranglæti og rétti hlut fórnarlamba. Réttur heimsins er mikilvægur og nauðsynlegur en þó takmarkaður. Í trúnni má leita réttar sem ristir dýpra og er fegurri en réttur heimsins.

Í átökum og upplifunum bernskunnar lærði ég að tengsl eru milli verka og viðbragða. Ég átti mömmu, sem var tilbúin að kenna mér lexíur fyrir lífið og siðfræði samskipta. Hún kenndi mér að biðjast fyrirgefningar, þegar ég hafði til þess unnið. Hún kenndi mér líka heilmikið um hvernig Guð vill, að menn vinni sig í gegnum vondar gerðir. Svo lærði ég líka að í lífinu er ekki einfalt bókhaldsuppgjör milli sektar og sýknu, iðrunar og fyrirgefningar. Ég lærði að sjá, að Guð lagar hið vonda og fyrirgefur, sem er okkur til eftirbreytni. Mitt er að lifa vel, vera farvegur fyrirgefningar í smáu og verða þannig til góðs í lífi veraldar. Snjóboltar geta orðið til góðs ef uppalendur leggja elsku til eftirmála. Kennum börnum okkar að skotleiðir elskunnar eru líka leiðir iðrunar og sátta. Í glugganum er Guð.

Þessi pistill birtist í bókinni Fyrirgefning og sátt sem Skálholtsútgáfan gaf út árið 2009.

Val á starfsmönnum kirkjunnar
Auka þarf fagmennsku og skilvirkni í ráðningarferli. Huga þarf að heildarþörfum kirkjunnar og hagsmunum sóknarfólks, umsækjenda og vinnuveitenda. Núverandi kerfi þarf að endurskoða og má bæta. Brýnt er að bæta mannauðsstjórn á vegum kirkjunnar. Jafnvel er vænlegt að færa starfsmannamál undir kirkjuráð. Vandkvæði vegna agabrota í kirkjunni og afbrotamála knýja á nýhugsun.

Handleiðsla
Efla þarf faghandleiðslu og koma á trúarlegri handleiðslu starfsmanna þjóðkirkjunnar. Setja þarf markmið áætlunar um handleiðslu og ákvarða umfang.

Guðfræðiskerping
Kirkjan á að þjóna þörfum fólks og ber að vera andlegur leiðtogi í samfélaginu. Ræða þarf áherslur og kenningu gagnvart samfélags- og menningarbreytingum. Fjölgun fólks á Íslandi af ekki-kristinni trú varðar þjóðkirkjuna og krefur hana einnig um stefnu varðandi aukna fjölbreytni samfélagins. Þjóðkirkjan verður að ganga erinda friðar og sátta án þess að tapa stefnu sinni. Þessi mál verður að ræða á kirkjuþingi og taka verður frá tíma til að ræða mikilvæg kenningar- og stefnumál. Kirkjuþing þarf að vera merkingarveita. Starfsreglur sem þingið setur eiga að vera hagnýtt trúarvit og ilmandi, góð guðfræði.

Verkefni út í grasrótina
Færa þarf sem flest verkefni út í söfnuði og prófastsdæmi t.d. með því að kaupa þjónustu af einstökum söfnuðum. Vaxtarbrodda þarf að styrkja með fjárframlögum. Hvetja þarf vinnuhópa í grasrót til starfa og átaka. Tími smáhópanna er upp runninn. Miðstýringarótti sem nú breiðist út í kirkjunni er vondur og þarf að bregðast við honum með aðgerðum.

Starfslýsingar
Ákvarða þarf betur í starfsreglum hlutverk, verkefni og samstarf sóknarpresta, sóknarnefnda, organista, presta, djákna, og annarra starfsmanna. Hlutverk og störf verði betur skilgreind. Samtök sókna þarf að stofna vegna vinnuréttarmála sem og til sparnaðar (t.d. bókhald) og skýrleika. Þjóðkirkjan þarf að setja sér vinnumarkmið og vera góður vinnuveitandi.

10 nýja djákna í þjóðkirkjunni
Gagnvart hruni þarf kirkjan að iðja og biðja, sækja en ekki hörfa. Kærleiksþjónustu kirkjunnar þarf að efla. Legg til að kirkjan stofni tíu ný djáknaembætti og sæki fé til reksturs embættanna frá ríki og sveitarfélögum.

Fjárnotkun til lífs
Ná þarf sátt um fjárnotkun sókna þannig að fjársterkari sóknir leggi fram ákveðið hlutfall sóknargjalda til eflingar safnaðarstarfs. Unnið verði að markvissri fjárhagsáætlun Þjóðkirkjunnar.

Lýðræðis+ í kirkjunni
Efla má virkni og kalla þarf fleiri til starfa í kirkjunni. Takmarka verður tímalengd setu fólks í stjórnum og stofnunum. Heimila þarf í starfsreglum að velja í sóknarnefndir og til kirkjuþings við almennar kosningar, t.d. sveitarstjórnarkosningar. Kjördæmi ættu að stækka og jafnvel ætti að gera landið að einu kjördæmi. Tryggja verður að þéttbýli og dreifbýli hafi fulltrúa og í eðlilegu hlutfalli við íbúafjölda.

Samkirkjumál og kirkjuaðild
Þjóðkirkjan á að hafa frumkvæði að samstarfi við fríkirkjur, t.d. með því að efna til sambands evangelísk-lúterskra kirkna á Íslandi. Ein hlið þessa máls er aðgengi fríkirkna að sjóðum þjóðkirkjunnar. Opna á fríkirkjum leið að þeim og að uppfylltum skilyrðum.

Trúfélagaskráning
Breyta þarf reglum um trúfélagaskráningu og herða m.a. til að sporna við að þriðji aðili geti séð um breytingu á trúfélagskráningu fólks.

Kynjakvótar – jafnréttismál
Huga þarf áfram að jafnréttismálum í kirkjunni, við val á starfsfólki og myndun stjórna og ráða. Skilgreina mætti kynja- og aldurs-dreifingu, t.d. með fléttulistum. Ég legg til kynjakvóta á öllum stigum. Setja þyrfti reglur um aldursdreifingu ekki síst til að tryggja að að ungt fólk verði kallað til starfa við stjórn kirkjunnar.

Umhverfismál
Unnið verði áfram með umhverfisstefnu þjóðkirkjunnar og hleypt verði af stokkum kirkjulegu umhverfisátaki sem verði meira en fróm, óbindandi stefna. Varði bæði verkefni, helgihald og guðfræði. Norrænu kirkjurnar hafa miklu að miðla í þessu efni.

Fræðsluáætlun
Áætlunin verði unnin til enda með þjónustu, hagkvæmni og skilvirkni að leiðarljósi. Efla þarf eftirfylgd skírnarinnar og efla þarf sömuleiðis fermingarfræðslu. Fermingartoll þyrfti að leggja af. Tryggja þarf að prestar missi þó ekki lögtekjur.

Biskupsembættið – skerpa hlutverk
Af biskupi verði létt formennsku í kirkjuráði. Vægi vígslubiskupa verði aukið og hlutverk þeirra skilgreind. Biskupar hafi tillögurétt og málfrelsi á kirkjuþingi og í kirkjuráði en ekki atkvæðisrétt. Ég sakna biskupsins míns og legg til að biskupar fái frelsi og næði til að sinna trúarlegu hirðishlutverki fremur en sogast í stjórn framkvæmda og rekstrar.

Frumvarp til nýrra þjóðkirkjulaga
Í ljósi ofanritaðs tel ég að breyta þurfi nokkrum ákvæðum frumvarps til þjóðkirkjulaga. Ég mun beita mér að kirkjuþing taki það til nýrrar skoðunar. Samband ríkis og kirkju verður að skoða og þjóðkirkjan þarf að hafa frumkvæði að þróun sambúðarinnar.

Símenntun
Æ fleiri starfsmenn kirkjunnar njóta nú fræðslu til stuðnings starfa sinna. Afar margt gott hefur verið unnið varðandi símenntun kirkjunnar síðasta áratuginn og æ fleiri gera sér grein fyrir mikilvægi hennar. Nú er komið að stefnumótun málaflokksins.

Styrking starfssvæða
Samvinna prestakalla þarf að aukast, styrkja þarf tengsl og samvirkni sérþjónustu og sókna. Til að svo verði má veita ýmsa hvatastyrki til að aðilar sjái sér hag í samvinnu. Stækka þarf prófastsdæmi og efla vígslubiskupsdæmi. Héraðssjóðir hafa um margt reynst vel en hafa líka annmarka. Lagt er til að héraðssjóðir verði lagðir niður en styrkari sjóðir, stiftsjóðir, verði stofnaðir.

Stefnumörkun kirkjunnar
Ræða þarf opinskátt af hverju þjóðkirkjan nýtur æ minna trausts. Hvað er það í skipulagi, guðfræði, stjórnun og starfsháttum sem veldur? Stefnumörkunar er þörf sem fjörgi líf safnaðanna og efli starfsmenn til dáða, gleði og þjónustu. Meta þarf kosti og galla stefnumörkunarferlis kirkjunnar í áratug. Margt frjótt kom fram en átti sér ekki fang í starfi safnaða.

Kirkjulíf í nútíma varðar þjónustu og líf. Þjóðirkjan er svo sannarlega á krossgötum. Til hennar og stofnana hennar er kallað hátt og snjallt. Ég býð mig fram til kirkjuþingsstarfa með opnum huga og löngun til þjónustu.

Sigurður Árni Þórðarson

Hvort er reynd eða sýnd mikilvægari? Hvers virði er hið ytra í samanburði við dýrmæti hið innra? Á fyrri öldum var mótun innri manns talin æviverkefni og lífsmál. Það sem menn gerðu úr hæfileikum sínum og gáfum – það varð innrætið – eða það sem kallað var habitus einstaklings. Við þekkjum habitus í enska orðinu habit, sem merkir venja eða jafnvel kækur. Mennskan er ekki fullmótuð og verkefni okkar allra er að bregðast við aðstæðum og gangast við sjálfum okkur. En líf er hreyfing og að vera maður er kall til átaka, að stæla hið innra og ytra til góðs. Habitus, innræti þroskaðs manns, er m.a. fólgið í viskusókn, iðkun elskunnar, að taka þátt í undri lífsins. Ármann var þroskaður maður. Hann hafði unnið með sinn innri mann og stælt til átaka en líka mannástar, mannúðar. Hans habitus var mótaður af hinu trúarlega inntaki, að taka lífinu með gleði, standa vörð um fræði, visku, mannvirðingu og bregðast við því góða og gleðilega. En sá þroski verður ekki til fyrirhafnarlaust. “Og nú vil ég gjarnan segja eina litla sögu,” sagði kennarinn Ármann gjarnan til skýringar. Þetta er lykilsaga um átök til stælingar og mótunar.

Ármann stæltur til lífs
Árið 1933 hóf Ármann nám í Menntaskólanum á Akureyri. Þegar hann átti tvö ár eftir nyrðra höfðu armar kreppunnar rústað samfélagið svo að enga vinnu var að fá. Dag eftir dag og viku eftir viku fór Ármann á fætur og stóð klukkutímum saman í biðröð eftir uppskipunarvinnu, en án árangurs. Þar sem hann beið kaldur og útskúfaður dagaði á hann að hann yrði aldrei stúdent eins og bræður hans. Hann yrði að sætta sig við stöðu sína og vonbrigðin. Hann ákvað að menntast hið innra þótt hann fengi ekki húfu og háskólamenntun. Hann settist niður með skruddurnar í verkleysinu og lærði eins og hann ætti líf að leysa. Ármann fékk óvænt að taka utanskólapróf. Hann glansaði ekki aðeins heldur fékk líka að vera á heimavist upp á krít síðasta veturinn í MA. Á þessum æskudögum lærði Ármann að láta aldrei einangraðan vanda stöðva sig. Vandi er verkefni til lausnar. Þetta er eina rétta kreppuviðbragðið. Í lífi Ármanns var ljóst að markmið voru mikilvægari en hindranir. Ármann varð afar stefnufastur. Og mikilvægur þáttur í habitus hans varð áræðni og andlegt þrek.

Minningarorðunum sem á eftir fara er skipt í tvo hluta. Í fyrri hlutanum geri ég grein fyrir námi og störfum Ármanns. Í hinum seinni, eftir að Sólveigarsöngur Griegs hefur verið sunginn, færum við okkur heim til þeirra Valborgar og ræðum um heimilismanninn.

Líf og störf
Ármann Snævarr fæddist á Nesi í Norðfirði 18. september árið 1919. Hannn lést 15. febrúar síðastliðinn. Stefanía og Valdimar, foreldrar hans, voru ráðin í að nefna hann Gunnstein og eftir bróður hans sem hafði látist skömmu áður. Nóttina fyrir skírn dreymdi Stefaníu að til hennar kæmi ungur maður, sem hafði látist skömmu áður og bað um að hann fengi að vera hjá þeim. Hún tók þessari nafnvitjun vel og drengurinn fékk tvö nöfn en ekki eitt. Ármannsnafnið er því draumnafn og það notaði fjölskyldan og nafnberinn æ síðan. Ármann var yngstur fimm systkina. Hann átti sér eiginlega tvær mömmur, því Ína, móðursystir hans, bjó á heimilinu, stækkaði tilveru systkinanna með guðsorði, taflmennsku og ekki má gleyma öllum draumunum. Heimilið var menntunarsækið og plássið var gjöfult.

Nám reyndist Ármanni sem leikur. Móðurbróðir minn deildi heimavistarherbergi með honum síðasta ár í skóla fyrir norðan. Hann var sjálfur mikill námsmaður en sagði mér, að Ármann hefði verið öllum fremri hvað varðar vinnuskipulag og öguð vinnubrögð. Á undan öllum var hann kominn á fætur og hafði unnið gott dagsverk þegar aðrir vöknuðu. Ármann var árisull og borinn til stórvirkja. Hann varð dúx á stúdentsprófi og hæstur í landinu.

Laganámið
Svo fór hann suður í lagadeildina, sem var til húsa í Alþingishúsinu. Í frímínútum kynntust stúdentar þingmönnum, lærðu á þinglífið og hvernig átök urðu til og voru leidd til lykta. Ármann og félagar lærðu mælskufræðina í frímínútum. Hann lagði grunn að fræðum sínum, hann tengdist kennurum sínum djúpum vináttu- og virðingarböndum, tók nærri sér sóun stríðsins sem var í algleymi og hreifst af lýðveldishugmyndum. Ármann varð síðasti konunglegi lögfræðingurinn, sem útskrifaður var frá HÍ áður en til lýðveldisstofnunar kom. En fagnandi veitti hann slitum atkvæði sitt og leyfði Íslandssögunni að hvelfast yfir sig á Þingvöllum 17. júní 1944. Og hann hafði í sér tilfinningavíddir til að lifa mikilvægi þess atburðar í sögu þjóðarinnar.

Hann var aðeins fjórtán ára þegar hann fór að heiman, fór í skóla sem naut kennslu manna, sem höfðu dvalið langdvölum erlendis. Lunderni og mótun skópu útsýn Ármanns. Hann kunni illa heimóttarstíl. Eftir að hann var búinn að þjóna sem bæjarfógeti á Akranesi fór hann utan. Honum var fullkomlega eiginlegt og eðlilegt að fara í framhaldsnám, ekki bara til Danmerkur, heldur var að auki sitt hvort árið í Noregi og Svíþjóð við fræðaiðkun. Hann þorði líka að skoða lögfærðina í stóru samhengi. Undrandi Reykvíkingur spurði þegar það fréttist, að Ármann væri að læra réttarheimspeki: “Hvernig getur lögfræðingur lært heimspeki? Ég hélt þeir fengjust aðallega við að innheimta víxla!” Nei, Ármann var í sönnum jús. Og hann varð síðar margfaldur heiðursdoktor í lögum.

Prófessorinn
Ármann var á leið til Cambridge þegar kallið kom að heiman. Hann fór ekki yfir Ermasundið heldur til Íslands. Hann var settur prófessor við lagadeild Háskóla Íslands 28 ára, frá hausti 1948 og skipaður prófessor einu og hálfu ári síðar. Ármann kenndi flestar greinar lögfræðinnar og varð víðfeðmur í fræðunum. Sifjarétturinn varð fyrsta kjörlendi hans og þar endaði hann líka með stórvirki sínu, Hjúskapar- og sambúðarréttur, sem hann gaf út á árinu 2008, yfir þúsund blaðsíðna grundvallarrit á sínu sviði. Ármann naut þess að kenna og hélt áfram kennslu fram á síðustu ár. Hann kenndi líka guðfræðinemum kirkjurétt. Við dáumst að fræðaþulnum en einnig mannkostamanninum, sem umvafði okkur með hlýju sinni.

Á kennsluárunum styrkti Ármann erlendu tengslin og var gistikennari við háskóla bæði vestan og austan Atlansála. Hann var alla tíð afar virkur í erlendu samstarfi. Flestir dómarar, lagakennarar og fjöldi lagastúdenta á Norðurlöndum þekktu Ármann, nutu hans, sóttust eftir honum til starfa og fyrirlestra. Hann var góður sendiherra íslenskra gæða, fræða og menningar.

Ármann var eljusamur í útgáfumálum sínum, skrifaði alla tíð mikið og greinar fyrir erlend fræðirit einnig. Ritaskrá Ármanns er löng og bókleitarkerfið Gegnir listar dugnaðinn á átján síðum. “Hver kennslustund var tilhlökkunarefni” sagði hann gjarnan og það er mjög merkilegt að horfa á sjónvarpsviðtöl af Ármanni þegar hann talaði um kennslustarfið. Þar er gleði í augum og fögnuður. Hann var elskur að nemum sínum, vildi gera þeim allt til þroska og eflingar og bar hag þeirra fyrir brjósti, ekki bara á námsárum heldur alla tíð síðan eins og þið þekkið sem hér eruð í dag. Hann vildi vita um afkomu, lífslán, breytingar og tók til hjarta áföll og dauða. Hann var í senn hinn besti meistari af gamla skólanum, prestur í nánd sinni og engill í falslausri velvild.

Rektorinn
Það hafði ekki verið til siðs að velja unga menn til forystustarfa í Háskóla Íslands fyrstu fimmtíu árin og fæstum datt í hug að fertugur Ármann væri rektorsefni. En Ármann var margþátta og fjölhæfur og hentaði því vel þörfum háskólans á uppgangstíma. Hann þekkti þróun erlendra háskóla og vildi að raunvísindin fengju styrkari stöðu í skólanum. Svo var Ármann svo skemmtilega opinn, félagslyndur, hæfur í samskiptum, áræðinn og framsækinn að hann varð rektorskandídat og var kjörinn rektor í síðla árs 1960. Þá hófst eitt mesta þróunar- og framfara-tímabil Háskóla Íslands fyrr og síðar. Ármann höndlaði svo um að flest gekk upp. Ekki hafði hann verið í rekstri eða stjórnað fyrirtækjum en virkjaði snilligáfu sína í þágu skólans. Dæmi um þetta er að honum tókst á undraskömmum tíma að ljúka byggingu Háskólabíós, sem hafði verið í stoppi vegna fjáreklu. Þegar hann var að raka sig einn morgunin fékk hann þá hugmynd að Landsbankinn hefði útibú í bíóinu og borgaði leiguna áratugi fram í tímann með einni greiðslu. Þessa hugmynd um framvirkan samning trítlaði hann með niður í bæ, sannfærði bankastjórann, fékk svo græna ljósið frá ríkisstjórn og nokkrum dögum síðar var allt á fullu í Háskólabíó. Salurinn var tilbúinn nokkrum mánuðum síðar og fyrir fimmtíu ára afmælishátíð háskólans. Í skjóli Ármanns eða vegna áhrifa frá honum urðu til Raunvísindastofnun, Reiknistofnun háskólans, Árnastofnun, Lögberg og hjónagarðarðar. Rektorinn heyrði ágætlega raddir stúdenta og beitti sér fyrir byggingu Félagsstofnunar stúdenta og var til reiðu nætur og daga á álagstíma stúdentauppþota.

Hæstaréttardómarinn
Mannkostir og menntun Ármanns nýttust vel á þessum rektorstíma hans, sem lauk árið 1969. Árið 1972 varð hann svo hæstaréttardómari. Fyrr og síðar talaði Ármann um ábyrgð þess að dæma og tók nærri sér að fella hina endanlegu dóma. Hann gekkst við ábyrgðinni, var verkefninu og vandanum vaxinn. Lögfræðiþekking og elja hans nýttist fullkomlega. Í árslok 1984 fékk hann lausn frá störfum í Hæstarétti og gat helgað sig fræðimennskunni að nýju.

Ármann hélt sína síðustu háskólaræðu þegar Rannsóknarstofnun Ármanns Snævarr var stofnuð síðastliðið haust. Þá hafði hann – vegna sjóndepru – ekki lengur hald í blöðum og af stöfum en töfraði úr sjóði hjarta og visku fallega ræðu og endaði með blessunarorðum: Heill sé Háskóla Íslands. Hann uppskar klapp og virðingu. Heill sé Háskóla Íslands, já heill sé menntun þjóðarinnar, heill sé háskólum þjóðarinnar. Og megi eiginda og afstöðu Ármanns Snævarr verða minnst þegar um sanna menntun er talað og sanns menntamanns er minnst.

Nú gerum við hlé og hlýðum á söng Sólveigar.

Þú, lífið, leiðin og Guð

Heimilislíf
Árman Snævarr var ekki aðeins virkur og virtur prófessor, rektor og dómari. Hann var maður tengsla, eiginmaður, faðir, afi, vinur og félagi. Ármann hafði ekki aðeins nautn af umgengni við fólkið í háskólanum. Hann var svo félagslyndur að hann var jafnan fyrstur til dyra og líka þegar sendill kom með vörur úr KRON-búðinni, dreif sendilinn inn og settist niður og spjallaði. Hann staldraði við hjá okkur börnunum í hverfinu, spurði að nafni og sagði sitthvað eftirminnilega hnyttið við okkur og hlýlegt um okkar fólk. Engan mannamun gerði hann sér, hann frúaði og frökenaði konurnar og umgekkst karlana með hlýlegri virðingu. Allir þekktu Ármann og alla þekkti hann. Hann var því eftirsóttur til félagsstarfa. Miðað við mikið og stöðugt vinnuálag er furðulegt hve víða hann kom við sögu og hve stórvirkur hann var í félagasögu þjóðarinnar. Hann beitti sér ekki aðeins að stofnun og starfi félaga lagamenntaðra, heldur starfaði í mörgum vinnuhópum um ýmis opinber mál, og í ræktunarfélögum lands og lýðs. Ármann var félagsjarl. Ég vísa í æviskrárnar og get ekki annað en þakkað fyrir hönd tuga félaga, sem hann þjónaði með stjórnarsetum fyrr og síðar.

Ekkert af þessu hefði verið möguleg ef Valborg hefði ekki staðið við hlið manns síns og stutt með ráðum og dáð. Hún var skóladúx eins og Ármann. Í september 1948 hittust Valborg og Ármann í Oslo. Hún var á námsför og hann á fræðaspretti. Og Ármann bauð Valborgu út að borða – og það var nú kannski ekki beinlínis upp úr franskri eða ítalskri kúsínu sem þau völdu sér – heldur borðuðu hvalkjöt. Ég gerði mér ekki grein fyrir að það væri rómantískt. Þetta var þeirra útgáfa af Food and Fun. En svo fóru þau heim og ástin kviknaði – enda hvalkjöt staðgott. Þau gengu í hjónaband í kapellu Háskólans 11. 11. 1950. Sr. Stefán á Völlum, bróðir Ármanns, gaf þau saman og var svo snjall að leggja út af orðinu mannval. Og hjónaefnin voru ekki aðeins mannval, heldur kyssast nöfnin þeirra svo fallega að helmingur Ármanns og helmingur Valborgar verður mannval.

Það var auðvitað snjallt hjá þeim að ganga í hjúskap á vopnahlésdaginn og hefja vígsluathöfn kl. 11. Bæði stórveldi í sjálfum sér, en þó vel slípuð, bæði yngst í barnahópum, mótuð af lífsreynslu langferða um lendur mennta og landa. Vopnahléð hélt og lífið var fjölbreytilegt. Það var ekki aðeins einhliða stuðningur, sem Valborg veitti manni sínum. Hann var henni alltaf stoð í brautryðjendastarfi hennar við uppeldismenntun þjóðarinnar og mótun kynslóða leikskólafólks, sem jafnframt var einnig efling kvennamenningar, kvennavirðingar og stuðlaði að jafnari stöðu kynjanna í samfélaginu. Þau unnu bæði með framtíðarfólki og að mótun framtíðarmenningar þjóðarinnar. Ekki er að efa að Valborg hefur haft mikil áhrif á skilning Ármanns og eflt visku hans. Hæfni hans verður ekki numin og skilin til fulls nema með vísan til hennar líka. Hann var lánsmaður.

Valborg, barnalán og heimili
Þeim Valborgu og Ármanni varð fimm barna auðið. Þau eru Sigríður Ásdís, sendiherra. Hennar eiginmaður er Kjartan Gunnarsson. Næstelstur er Stefán Valdemar prófessor í Noregi. Í miðjunni er Sigurður Ármann, borgarhagfræðingur. Kona hans er Eydís Kristín Sveinbjarnardóttir. Valborg Þóra, hæstaréttarlögmaður, er næstyngst systkinanna. Hennar eiginmaður er Eiríkur Thorseinsson.Yngstur er Árni Þorvaldur, upplýsingafulltrúi í Brussel. Afkomendur Ármanns og Valborgar eru samtals ellefu og stjúpbarnabörnin þrjú.

Valborg var “útivinnandi” og Ármann var “heimavinnandi.” Hann tók ákvörðun að vera heima við skriftir og kennsluundirbúning. Ritvélarpikkið varð eins og hjartsláttur á heimilinu. Gögn, bækur og blaðabunkar flóðu yfir borðstofuborð, en var sópað til hliðar fyrir máltíðir. Borðið varð miðja veruleikans og börnin kölluðu sína veru inn í fræðin og hinn akdademíski andi seitlaði til baka í æðar og vitund þeirra. Það er ekkert einkennilegt að þau séu líka fræðaþulir. Þeim var lagið að flytja sitt mál. Engum lá lágt rómur, oft var tekist á og heimilisfaðirinn kímdi yfir málflutningnum. Einhverju sinni gall við í Ármanni: “Mikið er ég hamingjusamur að hafa ykkur öll hérna – og allir að rífast.” Hann hafði alið af sér mannval, leiftrandi fólk. Lof sé þeim fyrir að halda merki Ármanns og Valborgar á lofti, heill sé íslenskri þjóð. Strákarnir hefðu auðvitað á viðkvæmum aldri frekar kosið að pabbi þeirra kynni á gröfu fremur en að vera prófessor og grafa upp lagagreinar. Ármann kom í gættina á partíkvöldum unglingsára barnanna, heilsaði öllum viðstöddum gestum alúðlega og bauð rúsínur eða kandís. Þetta þótti krökkunum ekki smart. Hann hringdi í fólkið sitt skv. reglu og vildi fá fregnir af öllu því sem gladdi eða bjátaði á. Og hann gat á tíræðisaldri hrópað upp yfir sig þegar sonardóttir hans náði almennu lögfræðinni með glæsibrag. Heimilislífið var fjölbreytilegt, rökfimi stunduð, aginn skerptur og gleðin lofuð.

Ég hef verið beðinn að bera þessum söfnuði kveðju Sunnu Dóru Möller og sr. Bolla Péturs Bollasonar í Laufási. Það er við hæfi kveðja berist frá Laufási því þar hittust foreldrar Ármanns í fyrsta sinn.

Gunnsteinn Ármann Snævarr var kyndilberi íslenskrar menningar og lýðveldissögu. Hann var sem tákn um gæði og menningu. Hann miðlaði áfram og var svo stór í sjálfum sér að hann efldi fólk en lamdi ekki niður til að sjást sjálfur. Umtalsfrómur var hann alla tíð. Hann var svo umgengnisgóður að hann bar virðingu fyrir stólum. Ármannn sótti í djúpin, fór að baki lagagreinum og bókstaf og greindi dýpri rök og þarfir fólks og lífs. Hann stóð alltaf með lífinu og þeim sem varnar þörfnuðust. Eins og hann var mikill alþjóðamaður var hann vel tengdur þjóðmenningu og íslenskum gildum. Nú gildir að vitja visku Ármanns og læra af. Hann er farinn, lyftir ekki lengur hattinum sínum, frúar og frökenar enga.

Trúrækni fyrir lífið
Ármann sótti kirkju sína af sömu reglu og hann rækti allt annað í lífinu. Einu sinni kvaddi Ármann mig við kirkjudyr og sagði: “Nú er ég glaður. Þetta er í fyrsta sinn sem ég heyri lagagrein nefnda í prédikun.” Þá var rætt um 125 grein. almennra hegningarlaga. Og hann veðraðist upp. Ármann var í trúmálum sínum jafnheill og í öðru og honum var last trúar og trúarefna óhugsandi en um það fjallar greinin eins og lögfræðingarnir vita. Ármann hafði tekið sér traust til hjarta, líf hans var heilt og í góðum faðmi. Hann var okkur öllum samverkamaður af því að hann átti í Guði slíkan. Trúariðkun hans var heillandi skýr og einföld, hann umgekkst Guð sem félaga og bandamann, sem hann ræddi við óhikað við og opnaði sig fyrir. Ármann átti sér ákveðinn bænatíma á kvöldin og ef hann var ekki nærri konu sinni gátu þau í sitt hvoru lagi beðið sitt Faðir vor á ákveðnum tíma og deitað þannig hvort annað á himneska vísu. Guð var Ármanni sálgætir, besti vinur, sem var honum nærri í gleði en líka andblæstri og sorg. Því umlauk hann sitt fólk í bænum sínum, umspennti allt sem skipti hann máli, sem reyndar var stór og litrík veröld. Tilvera hans var óbrotin. Það var himneskur jús, í öllu sem hann gerði í vinnu, fræðum og einkalífi.

Hver var Ármann? Sendiboði ögunar og fegurðar, ármaður gleðinnar og elskunnar. Ávallt Guði falinn og fullur þroskaðs trausts. Blessaðu minningu hans með því að stæla þinn innri mann, til þjónustu við Guð og menn. Vertu slíkur Ármann í lífinu.

Guð geymi Ármann Snævarr og blessi Valborgu, börn, tengdabörn, afkomendur og ástvini. Guð veri með okkur.

Amen

Eftir þessa útfararathöfn verður kista Ármanns borin í forkirkju og þar geta allir gengið að og kvatt. Erfidrykkja verður í safnaðarheimilinu strax að lokinni athöfn og jarðsett verður síðar í dag í kirkjugarðinum á Görðum á Álftanesi. Þar fæddist meistari Jón Vídalín. Um hann var sagt að hann væri ingenio ad magna nato – borinn til stórvirkja, og það er góður eftirþanki um Ármann Snævarr.

Æviágrip
Gunnsteinn Ármann Snævarr fæddist á Nesi í Norðfirði þann 18. september 1919 og ólst þar upp. Foreldrar hans voru Valdemar V. Snævarr, sálmaskáld og skólastjóri f. 22. ágúst 1883, d. 18. júlí 1961, og Stefanía Erlendsdóttir, húsmóðir f. 6. nóvember 1883, d. 11. desember 1970. Systkini Ármanns voru Gunnsteinn f. 16. mars 1907, d. 12. júní 1919. Árni Þorvaldur, verkfræðingur og ráðuneytissjóri f. 27. apríl 1909, d. 15. ágúst 1979. Laufey Guðrún, húsmóðir f. 31. október 1911, d. 9. nóvember 2002. Stefán Erlendur, prófastur f. 22. mars 1914, d. 26. desember 1992. Gísli Sigurður f. 21. júlí 1917, d. 21. janúar 1931. Eftirlifandi fóstursystir Ármanns er Guðrún, húsmóðir f. 5. júlí 1922.

Ármann kvæntist þann 11. nóvember 1950 Valborgu Sigurðardóttur uppeldisfræðingi og fyrrv. skólastjóra Fósturskóla Íslands, f. 1. febrúar 1922. Foreldrar hennar voru Sigurður Þorólfsson skólastjóri Lýðháskólans á Hvítárbakka og seinni kona hans Ásdís Margrét Þorgrímsdóttir húsmóðir.

Börn Ármanns og Valborgar: 1. Sigríður Ásdís, f. 23. júní 1952 sendiherra gift Kjartani Gunnarssyni, f. 4. október 1951 lögfræðingi, sonur þeirra er Kjartan Gunnsteinn, f. 5. júlí 2007. 2. Stefán Valdemar, f. 25. október 1953 prófessor í Lillehammer í Noregi. 3. Sigurður Ármann, f. 6. apríl 1955 borgarhagfræðingur, kvæntur Eydísi Kristínu Sveinbjarnardóttur, f. 24. júní 1961 aðstoðarframkvæmdastjóra hjúkrunar á Landsspítala. Börn Sigurðar eru Jóhannes, f. 2. nóvember 1982 og Ásdís Nordal, f. 21. ágúst 1984. Börn Eydísar eru Sveinbjörn Thorarensen, f. 26. nóvember 1984 og Sigurlaug Thorarensen, f. 18. desember 1990. 4. Valborg Þóra, f. 10. ágúst 1960, hæstaréttarlögmaður, gift Eiríki Thorsteinsson, f. 17. september 1959, kvikmyndagerðarmanni. Sonur Valborgar er Gunnsteinn Ármann Snævarr, f. 18. janúar 1981. Dóttir Eiríks er Oddný Eva Thorsteinsson, f. 16. maí 1988. 5. Árni Þorvaldur, upplýsingafulltrúi hjá Sameinuðu þjóðunum í Brussel, f. 4. mars 1962. Börn hans eru Ásgerður, f. 1. ágúst 1988 og Þorgrímur Kári, f.12. október 1993.

Ármann varð stúdent frá MA 1938 og lauk embættisprófi í lögfræði frá Háskóla Íslands 1944. Hann stundaði framhaldsnám lögum við háskólana í Uppsölum, Kaupmannahöfn og Ósló árin 1945-1948 og sérnám og rannsóknir við Harvard Law School 1954-1955. Hann var skipaður prófessor í lögum við Háskóla Íslands árið 1948 og gegndi því starfi til ársins 1972. Árið 1960 var Ármann kjörinn rektor Háskóla Íslands og gegndi því starfi til 1969. Ármann var skipaður hæstaréttardómari árið 1972, en lét af því embætti árið 1984. Eftir Ármann liggur mikill fjöldi bóka og annarra fræðirita um lögfræði. Vorið 2008 þegar hann var á 89. aldursári sendi hann frá sér mikið fræðirit um hjúskapar- og sambúðarrétt. Kennsluferill hans við lagadeild Háskóla Íslands spannaði hálfa öld. Ármann var sæmdur heiðursdoktorsnafnbót við Háskóla Íslands árið 1993 og við fjölda erlenda háskóla. Honum hlotnuðust ýmsar fleiri viðurkenningar fyrir störf sín, bæði erlendis og hér heima. Í tengslum við níræðisafmæli Ármanns setti Háskóli Íslands á fót við lagadeild sína Rannsóknastofnun Ármanns Snævarr um fjölskyldumálefni.